પ્રેસ્કોટનો અથાણાંનો સિદ્ધાંત

કાચી કાકડીને ખારા પાણીના અથાણાંની બરણીમાં નાખો તો શું થાય? કાકડી પોતે અથાણું બની જાય છે. બરણીનું પાણી ક્યારેય કાકડી જેવું તાજું બનતું નથી. પ્રખ્યાત સલાહકાર જેરાલ્ડ વાઇનબર્ગે ૧૯૮૫માં પોતાના પુસ્તકમાં આ નિયમ મૂક્યો હતો. સિદ્ધાંત સાદો છે: જ્યારે કોઈ એક વ્યક્તિ કે નાનકડું જૂથ કોઈ જૂની, સડી ગયેલી અથવા જડ વ્યવસ્થામાં પ્રવેશે છે, ત્યારે એ વ્યવસ્થા બદલાતી નથી; ઊલટાનું એ વ્યવસ્થા પેલા નવા માણસને પોતાના રંગે રંગી નાખે છે.

આપણે માનીએ છીએ કે સારો માણસ સિસ્ટમ બદલી નાખશે. આ આપણી જૂની ભ્રમણા છે. ફિલ્મોમાં હીરો એકલો આવીને આખી સરકારી કચેરી સુધારી દે છે, પણ વાસ્તવિકતા જુદી છે. સિસ્ટમ પાસે અથાણાંના પાણી જેવી જબરદસ્ત ખારાશ હોય છે. એ તમારા ઉત્સાહ, તમારી પ્રામાણિકતા અને તમારી નવીનતાને ચૂસી લે છે. છેવટે તમે પણ એ જ વ્યવસ્થાનો એક ખાટો હિસ્સો બનીને રહી જાઓ છો.

આ વાત શિક્ષણ અને કોચિંગ ક્લાસિસમાં રોજ જોવા મળે છે. ધારો કે આનંદભાઈ નામના એક તેજસ્વી યુવાન શિક્ષક છે. તેઓ બાળકોને ગોખણપટ્ટી વગર, રસપૂર્વક અને જીવંત રીતે ગણિત શીખવવાના મોટા આદર્શો સાથે કોટા કે અમદાવાદના કોઈ જાણીતા કોચિંગ ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં જોડાય છે. એમનો વિચાર સિસ્ટમ બદલવાનો હતો. પણ સંસ્થાને માત્ર રેન્ક અને ટેસ્ટ-સિરીઝના માર્ક્સમાં રસ છે. વાલીઓને માત્ર ટકા જોઈએ છે.

બે જ વર્ષમાં આનંદભાઈ પણ એ જ દોડમાં જોડાઈ જાય છે. તેઓ હવે શોર્ટકટ્સ ગોખાવે છે, વિદ્યાર્થીઓ પર દબાણ કરે છે અને રોજ સાંજે એ જ ક્લિશે ભાષણો આપે છે. કાકડી અથાણું બની ચૂકી છે. એમણે સંસ્થાની સંસ્કૃતિ બદલવાની હતી, પણ સંસ્થાએ એમની વિચારસરણી જ બદલી નાખી. સંસ્થાનું માહોલ હંમેશાં વ્યક્તિગત સારપ કરતાં વધુ તાકાતવાન સાબિત થાય છે.

જો તમારે કોઈને બદલવા હોય તો સીધા એના વાતાવરણ પર ઘા કરવો પડે. માહોલ બદલ્યા વિના માત્ર માણસો બદલવાથી કોઈ ચમત્કાર થતો નથી. ગમે તેટલી તાજી કાકડી લાવો, જો બરણીમાં મીઠું અને તેલ જ ભરેલાં હશે, તો પરિણામ હંમેશાં ખાટું જ આવવાનું છે.

સિસ્ટમ સામે એકલા લડવા જશો તો શહીદ નહીં થાઓ, એના જેવા જ બની જશો.