પ્રિનિંગ
પક્ષી પોતાની ચાંચ વડે પીંછાં ગોઠવે છે, મેલ સાફ કરે છે અને તેલ લગાવીને ચમકાવે છે. જીવવિજ્ઞાનમાં આ શારીરિક સફાઈને પ્રિનિંગ કહે છે. ઉડવા માટે પીંછાં વ્યવસ્થિત રાખવાં જરૂરી છે. પણ ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન આ ક્રિયા માત્ર સફાઈ ન રહેતાં દેખાડાનું હથિયાર બની ગઈ. પક્ષી સાથીને રીઝવવા અથવા ઝૂંડમાં પોતાનો દબદબો સાબિત કરવા પીંછાં ફુલાવીને સંવારે છે. માણસો પણ આવું જ કરે છે. વાળ સરખા કરવા, કોલર ઠીક કરવો કે અરીસા સામે ઊભા રહીને પોતાની છબી તપાસવી. સામાજિક વર્તણૂકમાં પ્રિનિંગ એટલે સામેવાળાને પ્રભાવિત કરવા કે પોતાની અસલામતી ઢાંકવા કરવામાં આવતો બાહ્ય સજાવટનો તમાશો.
પ્રાણીશાસ્ત્રનો આ શબ્દ માનવ વર્તનશાસ્ત્ર અને બોડી લેંગ્વેજના અભ્યાસુઓએ પકડ્યો. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ સભામાં, ઇન્ટરવ્યૂમાં કે મિટિંગમાં પ્રવેશે છે ત્યારે તેનું અર્ધજાગ્રત મન શરીરને સજાવવા લાગે છે. કપડાં ખેંચવા, ઘડિયાળનો પટ્ટો સીધો કરવો કે ટાઈ સરખી કરવી એ માત્ર શિષ્ટાચાર નથી. એ પોતાના હોદ્દાનું પીંછું ચમકાવવાની પ્રાણીસહજ પ્રવૃત્તિ છે. માણસ જ્યારે અંદરથી ડરેલો કે અસુરક્ષિત હોય ત્યારે તે બહારથી વધુ સાફસુથરો અને વ્યવસ્થિત દેખાવાનો દંભ કરે છે. આ એક પ્રકારની ડિસ્પ્લેસમેન્ટ એક્ટિવિટી છે.
આ વર્તનનું સૌથી મોટું નુકસાન એ છે કે માણસ વાસ્તવિક કામ કરતાં પોતાના દેખાવની જાળવણીમાં વધુ ઊર્જા વાપરે છે. કોર્પોરેટ કલ્ચરમાં કેટલાક લોકો કલાકો સુધી પીપીટીની ડિઝાઇન સુધાર્યા કરે છે કારણ કે અંદરનું કન્ટેન્ટ ખોખલું હોય છે. રાજકારણીઓ કે બિઝનેસમેનો પોતાના પીઆર અને બ્રાન્ડિંગ પર કરોડો ખર્ચે છે જેથી તેમની ખામીઓ પર પીંછાં ઢંકાઈ જાય. પ્રિનિંગ એ પોતાની જાતને દુનિયા સામે વેચવા માટેની પેકેજિંગ કળા છે. જ્યાં વાસ્તવિકતા ઓછી હોય ત્યાં સજાવટની જરૂર વધુ પડે છે.
લંડન કે ન્યૂ જર્સીથી ડિસેમ્બરમાં ગુજરાત આવેલા એનઆરઆઈ કાકાને જુઓ. અમદાવાદ કે વડોદરાના કૌટુંબિક લગ્નમાં પગ મૂકતાં જ તેમનું વર્તન બદલાઈ જાય છે. અચાનક વિદેશી ઉચ્ચારો તેજ થઈ જાય છે, હાથમાં મોંઘી ગાડીની ચાવી સતત ફેરવાય છે અને આઈફોનનું કવર બધાને દેખાય તેમ ટેબલ પર મૂકાય છે. વાતે વાતે વિદેશના પાકા રસ્તા અને સ્વચ્છતાની વાતો સંભળાવાય છે. આ વતન આવેલા માણસનો પ્રેમ નથી, પોતાના સામાજિક સ્તરનાં પીંછાં ચમકાવવાની ચેષ્ટા છે. નડિયાદના સગાંઓ સામે પોતાનું પીંછું વધુ રંગીન છે તે સાબિત કરવાની આ માનવીય ભૂખ છે.
જે માણસ વારંવાર પોતાના પીંછાં સરખા કરે છે, સમજી લેવું કે એને ઊડતાં આવડતું નથી.