સત્તાનો વિરોધાભાસ

માણસ સત્તા કેવી રીતે મેળવે છે? સહાનુભૂતિથી. બીજાનું સાંભળીને. ઉદારતા અને સમજદારી બતાવીને. સમાજ એવા માણસને આગળ ધકેલે છે જે ટોળાનું ધ્યાન રાખે છે. પણ જેવી ખુરશી મળે છે, રમત પલટાઈ જાય છે. જે ગુણોને કારણે સત્તા મળી હતી, સત્તા મળતાં જ માણસ એ જ ગુણો ગુમાવી બેસે છે. સત્તા મગજનું એન્જિન બદલી નાખે છે. આને મનોવિજ્ઞાનમાં પાવર પેરાડોક્સ કહે છે.

કેલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટી, બર્કલેના પ્રોફેસર ડેકર કેલ્ટનરે આ ખ્યાલ પોતાના સંશોધનો અને ૨૦૧૬ના પુસ્તકમાં વ્યવસ્થિત રીતે મૂક્યો. એમણે સાબિત કર્યું કે સત્તા માણસના મગજ પર બિલકુલ બ્રેઈન ડેમેજ જેવી અસર કરે છે. પદ મળ્યા પછી માણસ બીજાની લાગણીઓ વાંચવાની ક્ષમતા ગુમાવે છે. એ ઓછો સંવેદનશીલ બને છે, બીજાની વાત વચ્ચેથી કાપી નાખે છે અને પોતાની જાતને કાયદાથી ઉપર માનવા લાગે છે. સત્તા મેળવવા જે ચાવી વાપરી હતી, સત્તા મળ્યા પછી એ ચાવી કૂવામાં ફેંકી દે છે.

આ કોઈ રાજકારણીઓ પૂરતી બીમારી નથી. કોર્પોરેટ બોસ, સોસાયટીનો ચેરમેન કે ઘરનો મોભી—બધા આ જ ખાડામાં પડે છે. શરૂઆતમાં તમે ટીમ પ્લેયર હો છો. લોકો તમારી નમ્રતા જોઈને તમને કેપ્ટન બનાવે છે. સત્તા હાથમાં આવતાં જ તમારો અહંકાર તમને સમજાવે છે કે આ ખુરશી તમારી મહાનતાનું પરિણામ છે, લોકોના વિશ્વાસનું નહીં. પરિણામે તમે તાનાશાહ બનો છો અને આખરે પતન તરફ ધકેલાવ છો.

આપણા ક્રિકેટમાં આ દ્રશ્ય વારંવાર જોવા મળે છે. એક યુવાન ખેલાડી ટીમમાં આવે છે. એ ડ્રેસિંગ રૂમમાં દરેક વરિષ્ઠની સલાહ સાંભળે છે. મેદાન પર સાથી ખેલાડીઓનો ઉત્સાહ વધારે છે. એની નિઃસ્વાર્થ રમત જોઈને બોર્ડ એને કેપ્ટનશીપ સોંપે છે. પણ બે-ત્રણ સીરિઝ જીત્યા પછી એ બદલાઈ જાય છે. પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં એ પત્રકારોની મજાક ઉડાવે છે, સિલેક્શન કમિટીની અવગણના કરે છે અને સાથી ખેલાડીઓની ભૂલો પર જાહેરમાં ગુસ્સો કરે છે. જે સહાનુભૂતિએ એને કેપ્ટન બનાવ્યો હતો, એ સત્તાના નશામાં ગાયબ થઈ જાય છે. પછી આવે છે ખરાબ ફોર્મ અને ટીમમાંથી હકાલપટ્ટી.

સત્તા મળવી એ પરીક્ષાની શરૂઆત છે, અંત નથી. મોટાભાગના માણસો આ પરીક્ષામાં એટલા માટે નાપાસ થાય છે કારણ કે તેઓ ભૂલી જાય છે કે સત્તા એ કોઈ પુરસ્કાર નથી, જવાબદારીનું ભાડું છે.

જે સીડી ચડીને તમે અગાશી પર પહોંચ્યા છો, પહોંચ્યા પછી એ જ સીડીને લાત મારવી એ મૂર્ખામી છે.