પોઝિશનલ બિહેવિયર

માણસ પોતાની સ્થિતિથી ક્યારેય સંતુષ્ટ થતો નથી. તેને હંમેશાં બાજુવાળા કરતાં આગળ દેખાવું છે. પોઝિશનલ બિહેવિયર એટલે સમાજમાં પોતાનું સાપેક્ષ સ્થાન ઊંચું બતાવવા માટે કરવામાં આવતું વર્તન. અહીં ચીજની પોતાની ઉપયોગિતા ગૌણ બની જાય છે, તેની સરખામણીનું મૂલ્ય મુખ્ય બને છે. તમારી પાસે મોટરગાડી છે તે પૂરતું નથી. સોસાયટીમાં બીજા કોઈ પાસે ન હોય તેવી ગાડી જોઈએ. આ વર્તણૂક પાછળ આત્મસંતોષ નથી હોતો, માત્ર બીજા કરતાં એક વેંત ઊંચા દેખાવાની હરીફાઈ હોય છે.

આ વિચાર અર્થશાસ્ત્રી ફ્રેડ હિર્શે ૧૯૭૬માં તેમના પુસ્તક 'સોશિયલ લિમિટ્સ ટુ ગ્રોથ'માં આપ્યો હતો. તેમણે સમજાવ્યું કે અમુક સંસાધનો અને હોદ્દા કુદરતી રીતે જ મર્યાદિત હોય છે. જો બધા લોકો એકસાથે કૂદકો મારીને આગળ વધવાની કોશિશ કરશે, તો કોઈ આગળ નહીં વધે. સિનેમા હોલમાં આગળની હરોળનો માણસ ઊભો થાય એટલે પાછળના બધાએ ઊભા થવું પડે છે. પરિણામે કોઈને વધુ સારું દેખાતું નથી, બસ બધાના પગ દુખવા લાગે છે. આ આંધળી રેસ વ્યક્તિગત રીતે મોંઘી અને સામાજિક રીતે બિનઉત્પાદક સાબિત થાય છે.

આ વર્તનની સૌથી મોટી કિંમત તમારું નાણાકીય સ્વાસ્થ્ય ચૂકવે છે. મધ્યમ વર્ગ મોટે ભાગે ગરીબીથી નહીં, પરંતુ દેખાડાથી બરબાદ થાય છે. આપણે એવી વસ્તુઓ ખરીદવા માટે દેવું કરીએ છીએ જેની ખરેખર જરૂર નથી, અને એ પણ એવા લોકોને પ્રભાવિત કરવા જે આપણને પસંદ પણ નથી કરતા.

રાજકોટના રાજેશભાઈનું ઉદાહરણ લો. એમની જૂની હેચબેક કાર બિલકુલ સરસ ચાલતી હતી. પરંતુ સાળાએ તહેવારમાં મોટી એસયુવી ખરીદી. હવે રાજેશભાઈને પોતાની કાર નાની લાગવા માંડી. બેંકમાં જઈને તેમણે સાત વર્ષની મુદતવાળી મોટી કાર લોન લીધી. પગારનો ત્રીજો ભાગ હવે દર મહિને ઈએમઆઈમાં કપાય છે. ખિસ્સા ખાલી થઈ ગયા, પણ સોસાયટીના પાર્કિંગમાં વટ પડી ગયો. રાજેશભાઈને નવી ગાડીની જરૂર નહોતી, સાળા કરતાં પાછળ ન દેખાવાની માનસિક બીમારી હતી. આવી લોન સુવિધા માટે નથી લેવાતી, પ્રતિષ્ઠા ખરીદવા લેવાય છે.

બીજા કરતાં ઊંચા દેખાવાની હરીફાઈમાં માણસ એટલો દોડે છે કે છેલ્લે પોતાના જ પગ પર કુહાડી મારે છે.