ઓપ્રા ભ્રમણા

આપણે માનીએ છીએ કે કોઈ મોટો સેલિબ્રિટી કે ઇન્ફ્લુએન્સર બોલે એટલે દુનિયા બદલાઈ જાય છે. ટેલિવિઝન સ્ટાર ઓપ્રા વિન્ફ્રી કોઈ પુસ્તકની પ્રશંસા કરે અને રાતોરાત લાખો નકલો વેચાઈ જાય, એ દૃશ્ય સાચું છે પણ ભ્રામક છે. આ ભ્રમણા એ ખોટી માન્યતા ઊભી કરે છે કે સમાજમાં મોટા ફેરફારો હંમેશાં શિખર પર બેઠેલા પ્રભાવશાળી લોકો દ્વારા જ ફેલાય છે. હકીકત સાવ ઊલટી છે. મોટા સ્ટાર્સ સામાન્ય માહિતી કે સસ્તી મનોરંજનની ચીજો ફેલાવી શકે, પણ ઊંડા વિચારો કે ટેવો બદલી શકતા નથી.

સમાજશાસ્ત્રી ડેમન સેન્ટોલાએ પોતાના ૨૦૨૧ના પુસ્તકમાં આ શબ્દ આપ્યો. એમણે સાબિત કર્યું કે માનવવ્યવહારના જટિલ બદલાવ કોઈ કેન્દ્રવર્તી સેલિબ્રિટીના કહેવાથી નથી થતા. સાચો બદલાવ હંમેશાં પરિઘ પરથી શરૂ થાય છે. આપણી આસપાસના સામાન્ય, અજાણ્યા લોકો જ્યારે ધીમે ધીમે કંઈક નવું સ્વીકારે છે, ત્યારે એકબીજાના વિશ્વાસ પર સામાજિક ક્રાંતિ જન્મે છે. મોટા પ્રભાવકોનું કવરેજ માત્ર દેખાડો છે, જમીની સત્ય નથી.

આ ભ્રમણામાં ફસાયેલા માર્કેટર્સ અને વેપારીઓ લાખો રૂપિયા ફેંકી દે છે. તેઓ માને છે કે મોંઘા સ્ટાર પાસે જાહેરાત કરાવીશું એટલે લોકો જીવનશૈલી બદલી નાખશે. પણ ખરી વાત એ છે કે કોઈ મોટો એક્ટર કહેવાથી તમે દવા કે જીવનની મોટી પદ્ધતિ બદલતા નથી. તમે ત્યારે જ બદલાવ સ્વીકારો છો જ્યારે તમારી સોસાયટીનો પાડોશી કે ઓફિસનો સહકર્મચારી તે કરતો દેખાય. સામાજિક સાબિતી હંમેશાં સમાન સ્તરના સંબંધોમાંથી ઊગે છે, આકાશમાંથી નહીં.

ધારો કે સુરતની ટેક્સટાઇલ માર્કેટમાં રમેશભાઈની કાપડની જૂની પેઢી છે. એક નવો સોફ્ટવેર આવ્યો છે જે ખાતાવહી અને જીએસટીનું કામ ચપટીમાં કરે છે. જો કોઈ મોટો બોલિવૂડ સ્ટાર ટીવી પર આવીને એ સોફ્ટવેર વેચવાની વાત કરે, તો રમેશભાઈ પાન ચાવતા ચાવતા ચેનલ બદલી નાખશે. પણ જો બાજુની દુકાનવાળા અશ્વિનભાઈ અને સામેના ગલ્લાવાળા પ્રવીણભાઈ એ સોફ્ટવેર વાપરવા માંડે, તો રમેશભાઈ ચોથા દિવસે પૂછવા જશે. પેઢીઓ સેલિબ્રિટીના કહેવાથી નથી સુધરતી, બાજુની ગાદી પર બેઠેલા વેપારીના દાખલાથી સુધરે છે.

તારાઓ આકાશમાં ચમકી શકે છે, પણ રસ્તો તો હાથમાં પકડેલી નાની ટોર્ચ જ બતાવે છે.