સ્પર્ધક સંખ્યાની અસર

મેદાનમાં કેટલા લોકો દોડે છે, તેના આધારે તમારી ઝડપ નક્કી થાય છે. આ કોઈ શારીરિક મર્યાદા નથી, મનોવૈજ્ઞાનિક બીમારી છે. જ્યારે સ્પર્ધકોની સંખ્યા ઓછી હોય ત્યારે માણસ લોહી ઉકાળીને લડે છે. સામે પાંચ કે દસ જ હરીફો દેખાય એટલે અહંકાર જાગે છે. પણ જેવી સ્પર્ધકોની સંખ્યા સેંકડો કે હજારોમાં પહોંચે, માણસનો ઉત્સાહ આપોઆપ ઠંડો પડી જાય છે. સ્પર્ધામાં ભીડ વધે તેમ વ્યક્તિગત જોમ ઘટવાની આ માનસિક પ્રક્રિયાને મનોવિજ્ઞાનમાં 'એન-ઇફેક્ટ' કહે છે. અહીં 'એન' એટલે સ્પર્ધકોનો આંકડો.

આ વિચાર મનોવૈજ્ઞાનિકો સ્ટીફન ગાર્સિયા અને અવિશાલોમ તોરે વર્ષ ૨૦૦૯માં સામે લાવ્યો હતો. તેમણે સેટ (SAT) પરીક્ષાના લાખો વિદ્યાર્થીઓના આંકડા તપાસ્યા. જે પરીક્ષા કેન્દ્રોમાં રૂમ દીઠ વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા ઓછી હતી, ત્યાં સરેરાશ સ્કોર ઊંચો આવ્યો હતો. મોટા હોલમાં સેંકડો ઉમેદવારોની વચ્ચે બેઠેલા વિદ્યાર્થીઓનું પ્રદર્શન નબળું પડ્યું. કારણ સાવ ચોખ્ખું હતું. સામાજિક સરખામણી ત્યારે જ લોહી ગરમ કરે છે જ્યારે હરીફ નજર સામે સ્પષ્ટ દેખાતો હોય. અજ્ઞાત ભીડ સામે માણસ પહેલેથી હાર સ્વીકારી લે છે.

દુનિયા આપણને કહે છે કે સ્પર્ધા વધે એટલે માણસ વધુ સારો બને. અર્થશાસ્ત્રના ચોપડામાં આ સાચું હશે, માનવ મનમાં સાવ ખોટું છે. ભીડ માણસની અંદરનો સંઘર્ષભાવ મારી નાખે છે. જ્યારે તમને ખબર પડે કે એક હોદ્દા માટે લાખો લોકો લાઈનમાં ઊભા છે, ત્યારે મગજ ધીમેથી બહાનું શોધી લે છે કે 'આટલા બધામાં મારો વારો ક્યાંથી આવે?' આ આળસ નથી, મગજ દ્વારા શક્તિ બચાવવાની આપઘાતી પ્રવૃત્તિ છે.

આ દેશની સરકારી કચેરીઓ અને સચિવાલયો આ રોગનું સૌથી મોટું પ્રદર્શન છે. ક્લાર્કની દસ જગ્યાઓ માટે ત્રણ લાખ ઉમેદવારો ફોર્મ ભરે છે. પરીક્ષા કેન્દ્ર પર લાખોની ભીડ જોઈને અડધા ઉમેદવારોની હિંમત અંદરથી ભાંગી પડે છે. કચેરીની અંદર પણ આ જ નાટક ચાલે છે. જ્યારે આખી કેડરમાં સેંકડો બાબુઓ એક સરખા પ્રમોશનની રાહ જોતા હોય, ત્યારે કોઈ મહેનત કરતું નથી. બધા ટેબલ પર ફાઈલો ઢસડે છે. પણ જેવી ત્રણ ડેપ્યુટી સેક્રેટરી વચ્ચે એક જોઈન્ટ સેક્રેટરી બનવાની રેસ શરૂ થાય, તરત કચેરીમાં લોબિંગ, દોડધામ અને કલાકો સુધી બેસી રહેવાની ત્રેવડ દેખાવા લાગે છે.

મોટી ભીડમાં માણસ હારતો નથી, લડવાનું જ ભૂલી જાય છે.