મર્યાદિત રોટલાનો ભ્રમ

વાટાઘાટોના ટેબલ પર બેઠેલો માણસ હંમેશાં એક ભૂલ કરે છે. એ માને છે કે સામેવાળાનો ફાયદો એટલે મારો સીધો ઘટાડો. આને બિહેવિયરલ સાયન્સમાં 'ફિક્સ્ડ પાઇ'ની માનસિકતા કહે છે. ટેબલ પર એક જ રોટલો છે, જો સામેવાળો મોટો ટુકડો તોડશે તો મારા ભાગે સૂકો ખૂણો જ વધશે. આ પૂર્વગ્રહ માણસને જીદ તરફ ધકેલે છે. સત્ય એ છે કે મોટા ભાગના સોદામાં રોટલાનું કદ વધારી શકાય છે. બંને પક્ષોને બિલકુલ અલગ વસ્તુઓ જોઈતી હોય છે, પણ લોકો માની લે છે કે હરીફાઈ એક જ ટુકડા માટે છે.

આ વિચાર જાણીતા વાટાઘાટકાર અને હાર્વર્ડના પ્રોફેસર મેક્સ બેઝરમેને ૧૯૮૦ના દાયકામાં લોકપ્રિય બનાવ્યો હતો. એમણે જોયું કે કુશળ મેનેજરો પણ સોદાબાજી વખતે સહિયારી તકો જોવાની ના પાડી દે છે. મગજ પહેલેથી જ ધારણા બાંધી લે છે કે અમારો હિતસંબંધ એકબીજાથી તદ્દન વિરોધી છે. જ્યાં મૂલ્ય ઊભું થઈ શકતું હતું, ત્યાં માણસો માત્ર બચેલા ભાગની વહેંચણી માટે લડી મરે છે.

આ ભ્રમનું નુકસાન રોજિંદા જીવનમાં ઊંડે સુધી છે. જ્યારે પણ આપણે કોઈની સાથે સંવાદમાં ઊતરીએ છીએ, ત્યારે સામેવાળાની શરતોને શંકાથી જોઈએ છીએ. જો એ કોઈ પ્રસ્તાવ મૂકે, તો આપણને લાગે કે એમાં આપણું જ નુકસાન છુપાયેલું હશે. પરિણામે સર્જનાત્મક સમાધાનનો દરવાજો આપોઆપ બંધ થઈ જાય છે. લોકો પોતાની જીદ જીતવા માટે એવા નિર્ણયો લે છે જેમાં બંને પક્ષે મોટો ખાડો પડે.

કોઈ પણ પોળ કે સોસાયટીના નવરાત્રિ મહોત્સવમાં આ દૃશ્ય દર વર્ષે ભજવાય છે. ઉત્સવ કમિટીમાં બે જૂથ આમને-સામને આવી જાય છે. વડીલો કહેશે કે અવાજ ઓછો રાખો અને પૂજા પર ખર્ચ કરો, યુવાનો જીદ પકડશે કે મોંઘા સાઉન્ડ સિસ્ટમ અને જાણીતા ઓર્કેસ્ટ્રા વિના ઉત્સવ નકામો છે. બંને પક્ષ માની લે છે કે બજેટ અને રાતના ત્રણ કલાકનો સમય એક નિશ્ચિત મર્યાદા છે. કાં તો આધ્યાત્મિકતા જીતશે, કાં તો મનોરંજન. કોઈ એ વિચારવા તૈયાર નથી કે સમયનું વિભાજન કરીને, કે આરતી પછી કાનને ન વાગે એવા સુગમ સંગીતનું આયોજન કરીને બંને હેતુ સરસ રીતે સચવાઈ શકે. રોટલો મોટો કરવાને બદલે, બંને પક્ષો તહેવારની મજાનો જ ભોગ ચડાવી દે છે.

સામેવાળો માત્ર તમારો ભાગ છીનવવા બેઠો છે એવું માનવું, મૂર્ખ માણસની સૌથી પ્રિય બચાવ પ્રયુક્તિ છે.