માયસાઇડ બાયસ

માણસ પોતાની જાતને તટસ્થ માને છે. આ દુનિયાનો સૌથી મોટો ભ્રમ છે. જ્યારે કોઈ વિષય પર આપણો ચોક્કસ અભિપ્રાય બંધાઈ જાય, ત્યારે મગજ અદાલતનો ન્યાયાધીશ બનવાનું બંધ કરી દે છે. એ સીધો વકીલ બની જાય છે. આપણે એવા જ પુરાવા શોધીએ છીએ જે આપણી વાત સાચી ઠેરવે. સામેવાળાની દલીલ ગમે તેટલી વજનદાર હોય, આપણું મગજ એને કચરાપેટીમાં નાખી દે છે. આ પૂર્વગ્રહને 'માયસાઇડ બાયસ' કહે છે.

આ સંજ્ઞા મનોવિજ્ઞાની કીથ સ્ટેનોવિચે પોતાના સંશોધનોમાં લોકપ્રિય બનાવી. તેમણે સાબિત કર્યું કે હોશિયાર લોકો પણ આમાંથી બચી શકતા નથી. વાસ્તવમાં, ઊંચો આઈક્યુ ધરાવતા લોકો પોતાની ભૂલનું સમર્થન કરવામાં વધુ ચતુર દલીલો ઘડી કાઢે છે. કન્ફર્મેશન બાયસ સામાન્ય રીતે માહિતી મેળવવા પૂરતો છે, પણ માયસાઇડ બાયસ પોતાની અંગત માન્યતા, અહંકાર કે ઓળખ સાથે સીધો જોડાયેલો છે.

આ બાયસ આપણને સત્યથી જોજનો દૂર ધકેલે છે. રાજકારણ, ધર્મ કે વિચારધારામાં લોકો આના કારણે જ આંધળા બને છે. આપણે સામે પક્ષની ઉત્તમ દલીલ સાંભળવા પણ તૈયાર નથી થતા. પરિણામે સંવાદ મરી પરવારે છે અને માત્ર કકળાટ બાકી રહે છે. તમે કોઈ વાત માત્ર એટલા માટે સાચી માનો છો કારણ કે એ વિચાર 'તમારો' છે. વિચારની ગુણવત્તા ગૌણ બની જાય છે, માલિકી મુખ્ય થઈ જાય છે.

બોલિવૂડના કિસ્સામાં આ રોગ છાપરે ચડીને પોકારે છે. ધારો કે એક નિર્માતાને ખાતરી છે કે સોશિયલ મીડિયા પર કરોડો ફોલોઅર્સ ધરાવતો નવો એક્ટર જ થિયેટરમાં ભીડ ખેંચશે. ફિલ્મ રીલીઝ થાય છે અને પહેલા જ દિવસે ફ્લોપ સાબિત થાય છે. છતાં નિર્માતા સ્વીકારશે નહીં. એ કહેશે કે વરસાદ પડ્યો હતો, ક્રિકેટ મેચ હતી કે પ્રમોશન ઓછું પડ્યું. એ પોતાની માન્યતાને બચાવવા હજાર બહાના શોધશે, પણ અસલી સત્ય ક્યારેય નહીં સ્વીકારે.

જે માણસ પોતાની દલીલ હારવા તૈયાર નથી, એ સત્ય જીતવાની લાયકાત ખોઈ બેસે છે.