ટૂંકી નજરનો પૂર્વગ્રહ

માણસ દૂરનું જોવામાં આળસુ છે. આપણી આંખો સામે ઊભેલા આજના દિવસને વિશાળ કદનો માને છે અને આવતીકાલની મોટી આપત્તિને તદ્દન મામૂલી ગણે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને માયોપિયા બાયસ કહે છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, ટૂંકા ગાળાના નફા કે સગવડ ખાતર લાંબા ગાળાના વિનાશની ઉપેક્ષા કરવાની જન્મજાત ટેવ. ભવિષ્ય હજુ જન્મ્યું નથી, એટલે મગજ એના જોખમનું મૂલ્ય લગભગ શૂન્ય ગણી નાખે છે.

આ વિચાર રોબર્ટ મેયર અને હોવર્ડ કુનરૂથરે ૨૦૧૭માં આવેલા પોતાના પુસ્તક 'ધ ઓસ્ટ્રિચ પેરાડોક્સ'માં સ્પષ્ટ રીતે મૂક્યો હતો. માણસ શાહમૃગની જેમ રેતીમાં માથું કેમ ખૂંપાવી દે છે? વાવાઝોડું કે ધરતીકંપ આવવાના હોય ત્યારે પણ લોકો વીમો કેમ નથી લેતા અથવા ઘર મજબૂત કેમ નથી બનાવતા? કારણ કે આગામી પાંચ વર્ષમાં આવનારી હોનારત કરતાં આજે ખિસ્સામાંથી નીકળતા પાંચ હજાર રૂપિયા માણસને વધારે દુઃખ આપે છે.

આ પૂર્વગ્રહ વેપાર, આરોગ્ય અને દેશના આયોજનને કોરી ખાય છે. તમે દરરોજ કસરત નથી કરતા, કારણ કે હાર્ટ એટેક પંદર વર્ષ પછી આવવાનો છે અને પલંગની ઊંઘ અત્યારે મળે છે. સરકારો પૂર નિયંત્રણ માટે નાળાં સાફ નથી કરાવતી, કારણ કે એમાં પૈસા ખર્ચાય છે અને ચોમાસું હજી ચાર મહિના દૂર છે. જ્યાં સુધી કટોકટી ગળે ન આવી જાય, ત્યાં સુધી આપણે તેને સાવ કાલ્પનિક માનીએ છીએ.

આપણી હાઉસિંગ સોસાયટીઓની વાર્ષિક મિટિંગો આ રોગનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. ધારો કે અમદાવાદની કોઈ દસ માળની જૂની બિલ્ડિંગ છે. લિફ્ટના જૂના કેબલ બદલવા માટે કે અગ્નિશામક સાધનો રિપેર કરાવવા માટે સેક્રેટરી દર ફ્લેટ દીઠ ત્રણ હજાર રૂપિયા ઉઘરાવવાની વાત કરે. તરત પાંચ ફ્લેટવાળા હોબાળો મચાવશે. 'અત્યારે ક્યાં કશું થયું છે? લિફ્ટ ચાલે તો છે.' સોસાયટી ત્રણ હજાર બચાવી લે છે. ત્રણ વર્ષ પછી લિફ્ટ તૂટે છે અથવા ભોંયરામાં શોર્ટ સર્કિટ થાય છે ત્યારે લાખોનું નુકસાન થાય છે. આ છે ટૂંકી નજરની કિંમત.

આજના બે રૂપિયા બચાવવા માટે આવતીકાલના સો રૂપિયાનું જોખમ લેવું, એ મૂર્ખતા નથી પણ આપણી ખોપરીની ખામી છે.