મુવિંગ વિન્ડો મોડેલ

આંખ આખું પાનું એકસાથે નથી વાંચતી. આપણને ભ્રમ થાય છે કે આપણે આખો ફકરો જોઈ રહ્યા છીએ. હકીકતમાં દૃષ્ટિ એક નાનકડી બારીમાંથી જ પસાર થાય છે. તમે જ્યાં નજર નાખો ત્યાંના અમુક શબ્દો જ સ્પષ્ટ દેખાય છે, બાકીનું બધું ધૂંધળું રહે છે. જેમ જેમ કીકી આગળ વધે, તેમ તેમ એ બારી ખસતી જાય છે. આ મનોવિજ્ઞાનની જૂની શોધ છે. ૧૯૭૫માં જ્યોર્જ મેકકોન્કી અને કીથ રેનરે વાંચવાની પ્રક્રિયા સમજવા આ પ્રયોગ કર્યો હતો. મગજ માત્ર તેટલું જ પ્રોસેસ કરે છે જેટલું એ ક્ષણે બારીમાં દેખાય.

આ મોડેલ માત્ર વાંચવા પૂરતું સીમિત નથી. એ માણસના પરિપ્રેક્ષ્યની મર્યાદા છે. ભૂતકાળ ભૂંસાતો જાય છે, ભવિષ્ય હજુ દેખાતું નથી અને વર્તમાનની બારી સતત આગળ સરકતી રહે છે. મુશ્કેલી એ છે કે માણસ પોતાની નાનકડી બારીને જ સમગ્ર બ્રહ્માંડ માની લે છે. વિન્ડોની બહાર શું છૂટી ગયું તેનો હિસાબ રહેતો નથી.

આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ ન્યૂ જર્સી કે લંડનમાં સ્થાયી થયેલા ગુજરાતીઓ છે. ૧૯૮૦ કે ૧૯૯૦ના દાયકામાં વતન છોડ્યું ત્યારે એમની વિન્ડોમાં જે ભારત હતું, તે ફ્રીઝ થઈ ગયું. આજે ચાલીસ વર્ષ પછી પણ એમના મનમાં ગુજરાત એટલે દૂધની ડેરીની લાઇન, જૂની પોળો અને સંસ્કારોનું અતિ-સરળીકરણ. બીજી તરફ, વતન આગળ વધી ગયું. અહીં સ્માર્ટફોન આવ્યા, હાઇવે બન્યા અને નવી પેઢી બદલાઈ ગઈ. પણ એનઆરઆઈ કાકાની ખસતી બારીમાં માત્ર એમનો જૂનો ભૂતકાળ અને અત્યારનો અમેરિકન વર્તમાન જ સમાય છે. તેઓ માને છે કે ભારત હજુ ત્યાં જ અટકેલું છે જ્યાં તેઓ છોડીને ગયા હતા.

આપણી ધારણાઓ કાયમ આપણી દૃષ્ટિ-મર્યાદા જેટલી જ સાંકડી હોય છે. અનુભવ ખસતો રહે છે, પણ આપણે એ ભ્રમમાં જીવીએ છીએ કે આપણને સમગ્ર ચિત્ર સાફ દેખાઈ રહ્યું છે.

આંખ જ્યાં અટકે છે ત્યાં દુનિયા પૂરી નથી થતી, બસ તમારી બારી નાની પડી જાય છે.