મિનિમેક્સ સિદ્ધાંત

જીવન કોઈ રોમેન્ટિક કવિતા નથી કે જેમાં તમે હંમેશાં શ્રેષ્ઠની આશા રાખીને કૂદી પડો. જ્યારે પરિસ્થિતિ અનિશ્ચિત હોય, ત્યારે મહત્તમ નફો મેળવવા કરતાં મોટામાં મોટું નુકસાન અટકાવવું વધુ બુદ્ધિમાનીનું કામ છે. આ વિચારને ગેમ થિયરીમાં મિનિમેક્સ નિયમ કહેવાય છે. સરળ ગણિત છે: સૌથી ખરાબ શક્ય પરિણામોની યાદી બનાવો અને તેમાંથી જે પરિણામ સૌથી ઓછું ઘાતક હોય તેને પસંદ કરો. એટલે કે, મહત્તમ નુકસાનને ન્યૂનતમ બનાવી દેવું.

આ ગાણિતિક સિદ્ધાંત ૧૯૨૮માં જ્હોન વૉન ન્યુમાને ગેમ થિયરીના પાયાના નિયમ તરીકે રજૂ કર્યો હતો. પાછળથી અર્થશાસ્ત્ર અને લશ્કરી રણનીતિઓમાં તેનો વ્યાપક ઉપયોગ થયો. સામાન્ય માણસ આ શબ્દ જાણતો નથી, પણ ગંભીર સંકટ વખતે અર્ધજાગ્રત મનથી આ જ ગણતરી લગાવે છે. દુનિયા જ્યારે અનપેક્ષિત આંચકા આપે ત્યારે વિજેતા એ નથી બનતો જે સૌથી ઊંચો કૂદકો મારે છે, પણ એ બને છે જે ખાડામાં પડતાં બચી જાય છે.

આ નિયમ માત્ર ગણિતશાસ્ત્રીઓ માટે નથી, વ્યવહારુ અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની શરત છે. જ્યારે સામેનો ખેલાડી અજાણ્યો હોય અથવા પ્રકૃતિ અનિશ્ચિત હોય, ત્યારે લોભી માણસ ફસાઈ જાય છે. મોટા નફા પાછળ દોડતી કંપનીઓ કે રોકાણકારો ઘણીવાર ખરાબ પરિસ્થિતિનું આકલન કરતા જ નથી. મિનિમેક્સ તમને શૂન્ય થઈ જતાં બચાવે છે. આ ડરપોકપણું નથી, સભાન વાસ્તવવાદ છે.

સૌરાષ્ટ્રના એક સૂકા ગામડાનો નાનો ખેડૂત આનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. ચોમાસું બેસે ત્યારે તેની પાસે બે વિકલ્પ હોય છે: મોંઘા બિયારણ લાવીને કેશ ક્રોપ વાવવો, જેમાં વરસાદ સારો પડે તો લાખોની કમાણી થાય પણ દુષ્કાળ પડે તો દેવામાં ડૂબી જવાય; અથવા દેશી બાજરી અને કઠોળ વાવવા, જેમાં મોટો નફો ક્યારેય ન મળે પણ ગમે તેટલો ઓછો વરસાદ પડે તોય ઘર માટે અનાજ પાકી જાય. બજારના ઉત્સાહી વિશ્લેષકો તેને જોખમ ન લેનારો ગણશે, પણ ખેડૂત મિનિમેક્સ રમી રહ્યો છે. તે જાણે છે કે મહત્તમ નફા કરતાં અસ્તિત્વ ટકાવવું વધારે અનિવાર્ય છે.

જે માણસ ખરાબમાં ખરાબ દિવસ માટે તૈયાર રહે છે, તેને સારા દિવસો આપોઆપ શોધી લે છે.