માનસિક ફુદડી

જાહેરાતમાં નીચે એક નાનકડી ફુદડી હોય છે. શરતો લાગુ. નિયમો અધીન. ‘માનસિક ફુદડી’ એ જ કામ આપણા મગજમાં કરે છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ કોઈ મોટી સિદ્ધિ, દાવો કે પુણ્યનું પ્રદર્શન કરે, ત્યારે આપણે મોઢેથી કદાચ તાળી પાડીએ, પણ મનની અંદર એક છૂપી શંકાનો સિક્કો મારી દઈએ છીએ. આ માનસિક શરત છે. આપણે સામેવાળાની સફળતાને સ્વીકારીએ છીએ, પણ પૂરેપૂરી નહીં. કંઈક ગોટાળો છે, કંઈક છૂપું કારણ છે એવી અદ્રશ્ય નોંધ મગજમાં ટપકાવી રાખીએ છીએ.

આ શબ્દ કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તે ચોક્કસ નોંધાયું નથી. અમેરિકન રમતોમાં વિવાદિત ખેલાડીઓના રેકોર્ડ સામે ચોપડે વાસ્તવિક ફુદડી મૂકાતી, જેથી લોકોને યાદ રહે કે આ રેકોર્ડ શંકાસ્પદ છે. ત્યાંથી આ વિચાર રોજિંદા જીવનના મનોવિજ્ઞાનમાં ઊતરી આવ્યો. વ્યવસાય અને સંબંધોમાં આ એક સહજ માનવીય પ્રતિક્રિયા છે. માણસ જ્યારે સપાટી પરની વાસ્તવિકતા અને અંદરના સત્ય વચ્ચે મોટો તફાવત જુએ છે, ત્યારે તે પૂર્ણવિરામ મૂકવાને બદલે મગજમાં ફુદડી મૂકે છે.

આ વિચાર આપણને સમજાવે છે કે આંધળો વિશ્વાસ અને સાવચેતી વચ્ચેનો સેતુ ક્યાં છે. જે ક્ષણે તમે કોઈના દંભને પારખી જાઓ છો, તે ક્ષણે તેની પ્રતિષ્ઠા ધોવાઈ જાય છે. કાયદો ભલે તેને ક્લીન ચિટ આપે, તમારું મન તેના નામ આગળ એક કાયમી ફૂદડી ચોંટાડી દે છે. એ વ્યક્તિ પછી ગમે તેટલી નિષ્ઠા બતાવે, તમારી અંદરનો કાનૂની દસ્તાવેજ કહે છે: શરતો લાગુ.

આપણી સોસાયટીના ગણેશોત્સવ કે નવરાત્રિ મંડળનો હિસાબ જુઓ. સ્થાનિક બિલ્ડર કે નેતાજી સ્ટેજ પર આવીને પાંચ લાખ રૂપિયાનું દાન જાહેર કરે છે. આખો હોલ તાળીઓથી ગૂંજી ઊઠે છે. આરતી થાય છે, સાલ ઓઢાડાય છે. પણ પાછળ બેઠેલા સામાન્ય રહીશો એકબીજા સામે જોઈને હળવું સ્મિત આપે છે. બધા જાણે છે કે ગયા મહિને સોસાયટીના બગીચાની જમીન કોણે દબાવી હતી. દાન સ્વીકારાઈ ગયું, પણ નેતાજીના નામના પાટિયા પર દરેકના મગજમાં એક ‘માનસિક ફુદડી’ મુકાઈ ગઈ: આ ધર્મ નથી, પાપ ધોવાનો સાબુ છે.

દુનિયા તમારી સફળતાની જાહેરાત વાંચશે, પણ તમારું ચરિત્ર નીચે મૂકેલી ઝીણી ફુદડી નક્કી કરશે.