મહત્તમ પ્રજનન દર

જંગલમાં કોઈ રોગચાળો ન હોય, ખોરાકની કોઈ અછત ન હોય અને શિકારી પ્રાણીઓ ગાયબ થઈ જાય ત્યારે શું થાય? સસલાં કે જંતુઓની વસ્તી કુદરતી સીમાઓ ઓળંગીને વિસ્ફોટક ઝડપે વધવા માંડે છે. જીવવિજ્ઞાનમાં આ સ્થિતિને મહત્તમ પ્રજનન દર કહે છે. એટલે કે જ્યારે તમામ અવરોધો હટી જાય, સંસાધનો અમર્યાદિત બની જાય, ત્યારે પ્રજાતિ પોતાની વંશવૃદ્ધિની સર્વોચ્ચ ક્ષમતાએ પહોંચી જાય છે. આ ગણિત માત્ર જંગલ પૂરતું મર્યાદિત નથી. આ જ નિયમ મગજના વિચારો અને માહિતીની દુનિયામાં પણ લાગુ પડે છે.

આ વિચાર ઈકોલોજી અને વસ્તીવિષયક જીવવિજ્ઞાનમાંથી આવે છે. કોઈ એક વિચારકે બેસીને આ શબ્દ સિક્કાની જેમ નથી ઘડ્યો. પ્રકૃતિનો આ સાદો નિયમ છે: અનુકૂળ વાતાવરણ મળતાં જ કોઈપણ તત્વ પોતાની મહત્તમ મર્યાદા સુધી પ્રસરવાનો પ્રયત્ન કરે છે. અસલ સવાલ એ છે કે જ્યારે સંયમ કે ફિલ્ટરના દરવાજા ખુલ્લા રહી જાય, ત્યારે અસંતુલન પેદા થાય છે. જીવવિજ્ઞાનમાં આ સ્થિતિ અલ્પજીવી હોય છે, કારણ કે કુદરત ગમે તે રીતે વસ્તી પર બ્રેક મારી દે છે.

આપણે આજના યુગમાં વિચારોના જંગલમાં જીવીએ છીએ. આપણા સ્માર્ટફોન અને સ્ક્રીન એ વિચારો માટે અનુકૂળ જમીન બની ગયા છે. સાચી અને ઠરેલ વાતને ફેલાવા માટે મગજ ઘસવું પડે છે, પણ સનસનાટી અને જૂઠાણાં માટે કોઈ અવરોધ નથી હોતો. જે ક્ષણે ડિજિટલ માધ્યમોએ સત્યની ચકાસણી કરવાનું બંધ કર્યું, તે જ ક્ષણે વાયરલ કચરાનો મહત્તમ પ્રજનન દર શરૂ થઈ ગયો.

ધારો કે સવારના નવ વાગ્યે કોઈ ફેમિલી વૉટ્સએપ ગ્રૂપમાં એક મેસેજ આવ્યો. ‘મીઠામાં ઝેર ભળ્યું છે’ અથવા કોઈ અભિનેતાના મોતના ખોટા સમાચાર. ન કોઈ સવાલ પૂછે છે, ન કોઈ ગુગલ કરે છે. ફોરવર્ડ કરવાનું બટન દબાવવાનો ખર્ચ શૂન્ય છે. અડધા કલાકમાં એ જૂઠ એક લાખ સ્ક્રીન પર જીવતું થઈ જાય છે. ટીવી ન્યૂઝ ચેનલો પણ ટીઆરપીના આંકડા જોઈને આ આગમાં ઘી હોમે છે. જ્યારે અટકાવવાવાળો કોઈ નથી હોતો, ત્યારે અફવા તેની ચરમસીમાએ પહોંચીને આખા સમાજના વિવેકને ભરખી જાય છે.

જે વિચારને ફેલાવા માટે કોઈ અવરોધ નડતો નથી, તે જ્ઞાન નહીં પણ વિનાશક રોગચાળો હોય છે.