સીમાંત વિચારસરણીની જાળ

અર્થશાસ્ત્રનો સીધો નિયમ છે. કોઈ પણ નવો નિર્ણય લેતી વખતે અગાઉ ખર્ચાઈ ગયેલા નાણાં ભૂલી જાઓ, ફક્ત આગલા એક વધારાના પગલાનો ખર્ચ અને નફો ગણો. બિઝનેસની ભાષામાં આને માર્જિનલ કોસ્ટ કહેવાય છે. ફેક્ટરીમાં મશીન પડ્યું હોય તો વધારાનો એક માલ બનાવવાનો ખર્ચ સાવ નજીવો લાગે. પરંતુ જ્યારે આ જ આદત રોજિંદા નિર્ણયો અને સિદ્ધાંતોમાં ઘૂસી જાય છે, ત્યારે તે માણસને કે આખી કંપનીને ખાડામાં ઉતારે છે. હાર્વર્ડના પ્રોફેસર ક્લેટન ક્રિステンસને પોતાના પુસ્તકમાં આ જોખમ સામે લાલબત્તી ધરી હતી. તેમણે બતાવ્યું કે મોટી કંપનીઓ ભવિષ્યનું નવું મોડેલ ઊભું કરવાને બદલે જૂના માળખા પર સસ્તો થીગડો મારવાનું પસંદ કરે છે, કારણ કે માર્જિનલ ખર્ચ ઓછો લાગે છે.

આ વિચારસરણી સૌથી વધુ નુકસાન માણસના ચારિત્ર્યને પહોંચાડે છે. સિદ્ધાંત સો ટકા પાળવો સહેલો છે, અઠ્ઠાણું ટકા પાળવો અશક્ય છે. 'ફક્ત આ એક વાર કરી લઉં, ક્યાં કોઈ મોટું નુકસાન થવાનું છે?'—આ દલીલ સીમાંત વિચારસરણીની સૌથી મીઠી ઝેરી ગોળી છે. તમે નિયમ એક વાર તોડો ત્યારે તેનો સીમાંત ખર્ચ શૂન્ય જેવો લાગે છે. પણ એ નાનકડો બાંધછોડ આગળ જઈને આખી ઈમારત ધરાશાયી કરી નાખે છે. આ આદત ધીમે ધીમે માણસના મૂલ્યોની કરોડરજ્જુ તોડી નાખે છે.

બોલિવૂડના ફિલ્મ નિર્માતાઓ આ જાળમાં વારંવાર ફસાય છે. કોઈ નવી વાર્તા કે અસલ સ્ક્રીપ્ટ પર જોખમ લેવાને બદલે પ્રોડ્યુસર વિચારે છે કે જૂની હિટ સાઉથની ફિલ્મની રીમેક બનાવી લઈએ અથવા ગીત રીમિક્સ કરી દઈએ. નવો વિચાર ડેવલપ કરવાનો ખર્ચ ૧૦૦% છે, જ્યારે જૂની ફોર્મ્યુલા વટાવવાનો માર્જિનલ ખર્ચ સાવ ઓછો છે. સ્ટાર પાસે તારીખો પડી છે, જૂનો સેટ તૈયાર છે, તો એક સીધીસાદી મસાલા ફિલ્મ ખેંચી કાઢો. આ ટૂંકા ગાળાના નફાની લાલચમાં આખો ઉદ્યોગ કન્ટેન્ટના નામે કંગાળ થઈ ગયો. ઓડિયન્સ થિયેટર છોડીને ઓટીટી પર જતી રહી ત્યારે ખબર પડી કે સસ્તા માર્જિનલ નિર્ણયોએ આખી બ્રાન્ડની હત્યા કરી નાખી.

આપણે પણ રોજ આ ભૂલ કરીએ છીએ. ડાયેટ ચાલતું હોય ત્યારે 'આજે એક પેંડો ખાવાથી શું ફરક પડવાનો?' એવો વિચાર આવે છે. ઓફિસમાં એક નાનું ખોટું બિલ પાસ કરતી વખતે અંતરાત્મા કહે છે કે આ વખતે ચાલી જશે. પરંતુ યાદ રાખો, સીમાંત વિચારસરણી તમને આજના દિવસનો હિસાબ સસ્તો બતાવે છે, પણ જિંદગીનો કુલ ખર્ચ એટલો મોટો કરી નાખે છે કે છેલ્લે દેવાળું ફૂંકવું પડે છે.

નિયમ તોડવાની પહેલી છૂટ હંમેશાં સસ્તી લાગે છે, પણ તેનું આખરી બિલ ચૂકવતી વખતે પરસેવો વળી જાય છે.