મંડેલા અસર

સ્મૃતિ કોઈ વિડીયો કેમેરાનું રેકોર્ડિંગ નથી. માનવ મગજ ઘટનાઓને સાચવી રાખતું નથી, પણ દર વખતે નવેસરથી રચે છે. જ્યારે એક આખો સમૂહ એવી કોઈ વાત કે ઘટનાને સાચી માનીને યાદ રાખે જે વાસ્તવમાં ક્યારેય બની જ નહોતી, ત્યારે તેને ‘મંડેલા ઇફેક્ટ’ કહેવાય છે. આ માત્ર વ્યક્તિગત ભૂલ નથી. હજારો અજાણ્યા લોકો એકસરખો ભ્રમ પાળે છે. બધાને ખાતરી હોય છે કે આવું જ બન્યું હતું, છતાં હકીકત સાવ જુદી હોય છે.

આ સંજ્ઞા ૨૦૦૯માં ફિયોના બ્રૂમ નામની બ્લોગરે આપી હતી. તેને દ્રઢ વિશ્વાસ હતો કે નેલ્સન મંડેલા ૧૯૮૦ના દાયકામાં જેલમાં જ મૃત્યુ પામ્યા હતા. બીજા સેંકડો લોકોએ તેની વાતમાં સૂર પુરાવ્યો કે તેમણે મંડેલાની અંતિમયાત્રા ટીવી પર જોઈ હતી. વાસ્તવમાં મંડેલા જેલમાંથી મુક્ત થયા, દક્ષિણ આફ્રિકાના રાષ્ટ્રપતિ બન્યા અને ૨૦૧૩માં મૃત્યુ પામ્યા. સામૂહિક જૂઠાણું જ્યારે સ્મૃતિ બની જાય ત્યારે ઇતિહાસ ધૂંધળો થઈ જાય છે.

આ અસર માનવીય ઘમંડ પર સીધો ઘા કરે છે. આપણને આપણી આંખો અને યાદશક્તિ પર જરૂર કરતાં વધારે ભરોસો હોય છે. લોકપ્રિય કથાઓ, ફિલ્મોના અડધા-પડધા સંવાદો અને અફવાઓ ધીમે ધીમે આપણી ચેતનામાં મૂળ વાસ્તવિકતાની જગ્યા લઈ લે છે. મગજ ખાલી જગ્યાઓ જાતે પૂરી લેવાની કુટેવ ધરાવે છે. બીજા ચાર જણા જ્યારે એક જ ખોટી વિગતનું પુનરાવર્તન કરે, ત્યારે આપણું મગજ તેને નિર્વિવાદ સત્ય તરીકે સ્વીકારી લે છે.

અમદાવાદની એક જૂની સોસાયટીમાં રિડેવલપમેન્ટની મીટિંગ મળે છે. કિરીટભાઈ ઊભા થઈને દાવો કરે છે કે ૧૯૯૫ની સામાન્ય સભામાં સોસાયટીએ નિર્ણય લીધો હતો કે બગીચાની જમીન કોઈને વેચવી નહીં. બીજા પાંચ સિનિયર સભ્યો તરત ડોકું ધુણાવે છે: ‘હા, એ વખતે વકીલ પણ આવ્યા હતા ને લખાણ થયું હતું.’ સૌને આ દ્રશ્ય બરાબર યાદ છે. જૂના ચોપડા ફેંદાય છે ત્યારે ખબર પડે છે કે ૧૯૯૫માં એવી કોઈ મીટિંગ જ નહોતી થઈ. વકીલ વાળી ઘટના તો બાજુની પોળમાં બની હતી. છતાં આખી સોસાયટી પચીસ વર્ષથી એ જ કાલ્પનિક નિર્ણયને પરમ સત્ય માનીને જીવતી હતી.

જે વાત આખો જમાનો સાચી માનતો હોય, એ હકીકત જ હોય તેવું માનવું એ બૌદ્ધિક આળસ છે.