મેનેજરીયલ વિરોધાભાસ

કોઈપણ મેનેજરની ખુરશી બહારથી રુઆબદાર લાગે છે. અંદરથી એ સતત ખેંચાતા રબર જેવી હોય છે. એનું નામ મેનેજરીયલ વિરોધાભાસ. આ વિચાર મેનેજમેન્ટ સિદ્ધાંતોમાં વર્ષોથી ચર્ચાયો છે અને હેનરી મિન્ટ્ઝબર્ગે ૨૦૦૯ના પુસ્તક ‘મેનેજિંગ’માં તેને વિગતવાર મૂક્યો હતો. મેનેજરે એક જ શ્વાસે બે પરસ્પર વિરોધી દિશામાં દોડવાનું હોય છે. એક તરફ રોજિંદી નાની-મોટી આગ ઓલવવાની ઉતાવળ, બીજી તરફ શાંતિથી દસ વર્ષ પછીનો પ્લાન વિચારવાની અપેક્ષા. એક બાજુ તાત્કાલિક નિર્ણય, બીજી બાજુ ઊંડો અભ્યાસ.

મેનેજમેન્ટના પાઠ્યપુસ્તકો દાવો કરે છે કે સારો નેતા શાંત ચિત્તે ચિંતન કરે છે. વાસ્તવિકતા સાવ જુદી છે. ઓફિસમાં દિવસ દરમિયાન સતત ફોન રણકે છે, ઈમેઈલના ઢગલા થાય છે અને અણધારી મુસીબતો આવે છે. ઊંડા વિચારનો સમય જ નથી મળતો. જો તમે માત્ર લાંબા ગાળાનું આયોજન કરવા બેસો તો આજના કામ અટકી પડે. જો આખો દિવસ માત્ર તત્કાલ સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં કાઢી નાખો તો સંસ્થા ભવિષ્યમાં ખાડામાં પડે. આ કોઈ ભૂલ નથી, મેનેજરના પદનો મૂળભૂત સ્વભાવ છે.

અમદાવાદથી ચારધામ યાત્રાનું આયોજન કરતી એક ટ્રાવેલ એજન્સીના માલિક ભરતભાઈને જુઓ. એમણે આવતા વર્ષની નવી લક્ઝરી બસો ખરીદવાનું અને નવા રૂટ શોધવાનું સ્ટ્રેટેજિક પ્લાનિંગ કરવું છે. પણ બરાબર એ જ ક્ષણે હરિદ્વારમાં એક બસનું ટાયર ફાટ્યું છે, ઋષિકેશની હોટેલે બુકિંગ રદ કર્યું છે અને બે સિનિયર સિટીઝન રસ્તામાં ખોવાઈ ગયા છે. હવે ભરતભાઈ પુસ્તકીય ચિંતન કરે કે પહેલાં ફોન પર બૂમો પાડીને હોટેલ ગોઠવે? એમણે આ જ ક્ષણે બેઉ ભૂમિકા ભજવવી પડે છે.

આ વિરોધાભાસ ક્યારેય સંપૂર્ણ ઉકેલાતો નથી. સફળ એ નથી જે આ તણાવને ખતમ કરી નાખે. સફળ એ છે જે સમજે છે કે સવારે કાદવમાં ઊતરીને ગાડીનો ધક્કો મારવાનો છે અને સાંજે ડ્રોઈંગરૂમમાં બેસીને આગામી સફરનો નકશો દોરવાનો છે. બંને કામ એકસાથે સ્વીકારવા પડે છે.

જે માણસ મુશ્કેલીઓ ઉકેલવામાં એટલો વ્યસ્ત થઈ જાય કે દિશા ભૂલી જાય, એ મેનેજર નહીં પણ ટ્રાફિક પોલીસ છે.