મેજિક લૂપ

કોઈ જટિલ કામ કરવા માટે હંમેશાં નવા કે ઢગલાબંધ સાધનોની જરૂર નથી હોતી. હાથવણાટ અને સ્વેટર ગૂંથવાની કળામાંથી આવેલો આ એક ચતુર વિચાર છે. સામાન્ય રીતે મોજાં કે નાની ગોળાઈવાળી વસ્તુઓ ગૂંથવા માટે ચાર-પાંચ અલગ સોય સાચવવી પડતી, જેમાં દોરો ગૂંચવાઈ જતો અને હાથ અટવાઈ પડતા. કોઈ બુદ્ધિશાળી કારીગરે એક લાંબી ફ્લેક્સિબલ ગોળાકાર સોયનો ગાળિયો વાળીને એ જ નાનું કામ વધુ સહેલાઈથી પૂરું કરી બતાવ્યું. આ ટેકનિક એટલે ‘મેજિક લૂપ’. સાધન મોટું છે, પણ વાળીને ઉપયોગ એવો કર્યો કે નાની, નાજુક જગ્યામાં પણ ચાલ્યું ગયું.

આ વિચારનો મૂળ ઉપયોગ સોયકામની દુનિયામાં શરૂ થયો હતો. તેનો પહેલો પ્રયોગ કોણે કર્યો તેનું કોઈ સત્તાવાર પેપર નથી, પણ હસ્તકળામાંથી આ ખ્યાલ આધુનિક વિચારકો પાસે પહોંચ્યો. આ વિચાર સાધનોની સંખ્યા વધારવા સામે ચેતવે છે. સમસ્યા નાની હોય ત્યારે વધુ પડતાં વિશેષ સાધનો લાવવાને બદલે ઉપલબ્ધ સાધનને યોગ્ય રીતે વાળી લેવાની આ હોશિયારી છે. મૂર્ખ લોકો નાની સમસ્યા માટે દસ નવા સાધનો ખરીદે છે. બુદ્ધિશાળી માણસ એક જ ફ્લેક્સિબલ સાધનથી પૂરું કામ ઉકેલી નાખે છે.

આપણે માની લઈએ છીએ કે સૂક્ષ્મ કામ માટે હંમેશાં અતિ વિશિષ્ટ તંત્ર જ જોઈએ. આ એક ભ્રમ છે. વાસ્તવમાં જટિલ તંત્ર સમસ્યા ઘટાડવાને બદલે ગૂંચવાડો વધારે છે. જ્યાં પાંચ અલગ વિભાગો કે માણસોની જરૂરિયાત ઊભી કરો છો, ત્યાં સંકલન તૂટી જાય છે. વ્યવસ્થા એવી બનાવો જે ખેંચાઈને નાની કે મોટી જરૂરિયાત વચ્ચે જાતે મેળ બેસાડી શકે. લવચીકતા એ જ સાચી કરકસર છે.

ગુજરાતના ગામડાની સહકારી દૂધ મંડળી જુઓ. નાના ખેડૂતોનું દૂધ માપવા, હિસાબ રાખવા અને ફેટ તપાસવા માટે અલગ અલગ માણસો રાખવા પરવડે નહીં. મંડળીએ એક જ કમ્પ્યુટર સોફ્ટવેર અને સિંગલ-પોઇન્ટ મશીન ગોઠવ્યું. ખેડૂત કાર્ડ સ્વેપ કરે, દૂધ રેડે અને સેકન્ડોમાં કાપલી હાથમાં આવે. મોંઘી બ્રાન્ડેડ આઇટી સિસ્ટમો પાછળ લાખો ખર્ચ્યા વિના એક જ સાદા મશીનને છેડેથી વાળીને આખી ડેરીનું સંચાલન ગોઠવી દીધું. આ ગામડાનું વ્યવહારુ મેજિક લૂપ છે.

સાધનોનો ઢગલો તમારી તાકાત નથી બતાવતો, એ તમારી મનની ગૂંચવણ જાહેર કરે છે.