મેકિયાવેલિયન બુદ્ધિ સિદ્ધાંત

માણસનું મગજ પથ્થરનાં હથિયારો બનાવવા કે જંગલી જાનવરોથી બચવા માટે આટલું મોટું નથી થયું. આ મગજ પોતાના જ માણસો સાથે રમત રમવા માટે વિકસ્યું છે. ૧૯૮૦ના દાયકામાં વાનરશાસ્ત્રી રિચાર્ડ બર્ન અને એન્ડ્રુ વ્હાઇટને આ વિચાર આગળ ધપાવ્યો હતો. પ્રાચીન પ્રાઇમેટ્સના અભ્યાસ પરથી તેમણે તારણ કાઢ્યું કે સામૂહિક જૂથમાં જીવવું એ સાદી વાત નથી. ત્યાં કોની સાથે ભાઈબંધી કરવી, કોની પીઠ પાછળ ખંજર ભોંકવું અને સામેવાળો સાચું બોલે છે કે નાટક કરે છે, તે સમજવા માટે અતિશય ઊંચી કક્ષાની ચાલાકી જોઈએ.

આ સિદ્ધાંત સીધો ઈટાલિયન રાજનીતિજ્ઞ નિકોલો મેકિયાવેલી સાથે જોડાયેલો છે. કુદરતે આપણને ગણિત શીખવા માટે બુદ્ધિ નહોતી આપી. આપણે એકબીજા સાથે છેતરપિંડી કરી શકીએ અને બીજાની છેતરપિંડી પકડી શકીએ, એટલે ખોપરીનું કદ વધ્યું. સામાજિક ગઠબંધનો બનાવવાં, ખોટા સ્મિત વેરવાં અને ટોળામાં પોતાનો સ્વાર્થ સાધી લેવો—આ જ ઉત્ક્રાંતિની ખરી ચાલક શક્તિ રહી છે. જે વાંદરો કે આદિમાનવ ફક્ત તાકાત પર નિર્ભર રહ્યો, તે હારી ગયો; જેણે મુત્સદ્દીગીરી વાપરી, તેના જ જીન્સ આગળ વધ્યા.

આપણે માનીએ છીએ કે પ્રગતિ માટે કળા કે વિજ્ઞાન જરૂરી છે. હકીકતમાં આખી માનવજાત રાજકારણ રમવા માટે ઘડાઈ છે. ઓફિસ હોય, પરિવાર હોય કે સંસ્થા, સફળ એ નથી થતો જે સૌથી પ્રામાણિક છે. સફળ એ થાય છે જે જૂથનાં અદ્રશ્ય સમીકરણો બરાબર ઉકેલી શકે છે. આ નિયમ કડવો છે, પણ વાસ્તવિકતા છે.

ભારતીય ક્રિકેટના ડ્રેસિંગ રૂમ તરફ નજર નાખો. ફક્ત કલાકના ૧૪૦ કિલોમીટરની ઝડપે બોલ ફેંકવાથી કે કવર ડ્રાઇવ ફટકારવાથી કોઈ લાંબો સમય કેપ્ટન નથી બની રહેતું. ટીમમાં કોણ તમારા જૂથમાં છે, સિલેક્ટર્સ સાથે તમારા કેવા સંબંધો છે અને મીડિયા સામે કોનું પલ્લું નમાવવું, આ બધું મેનેજ કરવું પડે છે. નેટ્સમાં પરસેવો પાડવા કરતાં ડ્રેસિંગ રૂમની અંદર ખેલાતી શતરંજમાં જે માહિર હોય, બોર્ડની મીટિંગોમાં તેનો જ સિક્કો ચાલે છે. પ્રતિભા બહાર દેખાય છે, પણ ખુરશી સામાજિક કાવાદાવાથી સચવાય છે.

જંગલમાંથી બહાર નીકળ્યા પછી પણ આપણે શિકાર કરવાનું ભૂલ્યા નથી; ફર્ક એટલો છે કે હવે શિકારી અને શિકાર બંને માણસ જ છે.