તાળા-ચાવી મોડેલ

કોઈ પણ તાળું ગમે તે ચાવીથી ઊઘડતું નથી. ચાવીના ખાંચા અને તાળાની આંતરિક રચના વચ્ચે મિલિમીટરનો પણ મેળ ન પડે તો તાળું જિદ્દી બનીને બેસી રહે છે. બાયોકેમિસ્ટ્રીમાં આને 'લોક એન્ડ કી મોડેલ' કહેવાય છે. ઈ.સ. ૧૮૯૪માં જર્મન રસાયણશાસ્ત્રી એમિલ ફિશરે સમજાવ્યું હતું કે એન્ઝાઇમ અને સબસ્ટ્રેટ વચ્ચે આ જ નિયમ કામ કરે છે. ચોક્કસ કામ માટે ચોક્કસ આકાર જ ચાલે. વિજ્ઞાનનો આ સાદો નિયમ માણસોના વ્યવહાર અને ધંધાને પણ એટલો જ સચોટ લાગુ પડે છે.

આપણે આખી જિંદગી ખોટી ચાવીઓથી સાચાં તાળાં તોડવાની મૂર્ખાઈ કરીએ છીએ. માણસ પાસે આવડત હોય પણ જો એ જગ્યાની જરૂરિયાત સાથે બરાબર ફિટ ન બેસે, તો પરિણામ શૂન્ય આવે છે. અણઘડ મેનેજરો માને છે કે મહેનત વધારવાથી ગમે તે સમસ્યા ઊકલી જશે. એવું નથી હોતું. ખોટી ચાવીને હથોડી મારીને તાળામાં ઘુસાડવા જશો તો કાં તો ચાવી વળી જશે, કાં તાળું કાયમ માટે બગડી જશે. યોગ્ય ફિટ વગરનો પરિશ્રમ કેવળ થાક પેદા કરે છે.

આ મોડેલ સહકારી મંડળી કે ગામડાના વહીવટમાં બહુ નરી આંખે દેખાય છે. ધારો કે એક સહકારી દૂધ મંડળીમાં હિસાબ-કિતાબ અને ઓડિટનો મોટો લોચો પડ્યો છે. મંત્રી તરીકે ગામના સૌથી ઈમાનદાર અને ભલા માણસ હરજીબાપાને બેસાડવામાં આવે છે. હરજીબાપા પરખંડ માણસ છે, દૂધમાં પાણી ન નાખે, પણ એમને કમ્પ્યુટર કે નાણાકીય કાયદાનું કક્કોય ભાન નથી. પરિણામ શું આવે? ઈમાનદારી હોવા છતાં ઓડિટના વાંધા વધતા જાય છે. હરજીબાપા ખોટી ચાવી છે, સમસ્યા જુદા જ આકારનું તાળું છે.

કોઈ પણ સિસ્ટમમાં યોગ્યતા એ નિરપેક્ષ ગુણ નથી. એ હંમેશા સંબંધિત બાબત છે. સોનાની ચાવી સુંદર હોઈ શકે, પણ જો એ પિત્તળના જૂના તાળાના ખાંચા સાથે ન બેસે તો એ નકામો ટુકડો છે. માણસો પસંદ કરતી વખતે કે ભાગીદારી કરતી વખતે વ્યક્તિ કેટલી મહાન છે એ ન જુઓ. એ તપાસો કે પરિસ્થિતિનું જે તાળું છે, એમાં આ માણસના ખાંચા બરાબર બેસે છે કે નહીં.

તાળું મોટું હોવાથી કોઈ ફેર નથી પડતો, ચાવીના એક જ ખાંચાનો મેળ પડવો જરૂરી હોય છે.