લોડ સિદ્ધાંત

મગજ પાસે પ્રોસેસિંગની મર્યાદિત શક્તિ છે. ધ્યાન ક્યાં ભટકશે અને ક્યારે એકાગ્ર રહેશે, તેનો સીધો સંબંધ મગજ પરના ભાર સાથે છે. આ વિચાર બ્રિટિશ મનોવૈજ્ઞાનિક નિલી લાવીએ ૧૯૯૫માં આપ્યો. તેમણે સાબિત કર્યું કે ધ્યાન આપવાની આપણી ક્ષમતા બે પ્રકારના ભાર પર નિર્ભર છે: પર્સેપ્ચ્યુઅલ લોડ અને કોગ્નિટિવ લોડ. જ્યારે તમારી આંખો અને કાન સામે મુશ્કેલ કે ભરચક દૃશ્ય હોય, ત્યારે બહારનો અવાજ આપમેળે ગાયબ થઈ જાય છે. પણ જ્યારે સામેનું કામ સાવ હળવું હોય, ત્યારે મન નકામા વિક્ષેપો પાછળ દોડે છે.

આ વાત સમજવી જરૂરી છે કારણ કે આપણી સામાન્ય માન્યતા ઊંધી છે. આપણે માનીએ છીએ કે ઓછો ઘોંઘાટ હોય તો ધ્યાન વધુ રહે. આ સિદ્ધાંત કહે છે કે જો તમારું મુખ્ય કામ આંખો માટે બહુ સરળ હશે, તો મગજ પાસે વધારાની ઊર્જા બચી રહેશે. એ બચેલી ઊર્જા આજુબાજુની બિનજરૂરી વસ્તુઓ પકડવા માંડશે. બીજી તરફ, જો તમારી અંદરનો વિચારભાર—એટલે કે કોગ્નિટિવ લોડ—વધી જાય, તો પરિણામ ઊલટું આવે છે. મગજ થાકેલું હોય ત્યારે સેલ્ફ-કંટ્રોલ તૂટી જાય છે અને ધ્યાન તરત ભટકી જાય છે.

ભારતીય કોર્પોરેટ જગતમાં આનો સચોટ પુરાવો ખુલ્લી કેબિનો અને માર્કેટિંગ ટીમોમાં દેખાય છે. મુંબઈની મોટી જાહેરાત એજન્સીમાં બેઠેલો ક્રિએટિવ ડિરેક્ટર સાદો ડેટા એન્ટ્રી જેવો રિપોર્ટ જોતો હોય ત્યારે બાજુના ડેસ્ક પર ચાલતી રાજકારણની ગપશપ તેના કાનમાં તરત ઘૂસી જાય છે. પણ એ જ માણસ જ્યારે નવી પ્રોડક્ટ લોન્ચ કરવા માટે સ્ક્રીન પર જટિલ ગ્રાફિક્સ અને વિડિયો એડિટિંગ કરતો હોય, ત્યારે આખી ઓફિસમાં ગમે તેટલો ઘોંઘાટ હોય તોય તેને કશું સંભળાતું નથી. વિઝ્યુઅલ કામ ભારે હતું, એટલે નકામી માહિતી માટે મગજમાં જગ્યા જ ન બચી.

આધુનિક બ્રાન્ડ-માર્કેટિંગ પણ આ નિયમ પર રમે છે. જે એપ કે હોર્ડિંગમાં બહુ બધી વિગતો હોય, ત્યાં ગ્રાહકનું ધ્યાન ગૂંચવાઈને ખરીદી અટકી જાય છે. મગજને સાચી દિશામાં બાંધી રાખવું હોય તો તેને યોગ્ય માત્રામાં કામે લગાડવું પડે. સખત એકાગ્રતા શાંત ઓરડામાંથી નથી આવતી, સામેના કામની સઘનતામાંથી જન્મે છે.

મન ખાલી હશે તો કચરો ભરશે. તેને ભટકતું રોકવાનો એક જ રસ્તો છે: તેને ગજા મુજબનું ભારે કામ સોંપો.