સમસ્યા ઊભી કરવાની વૃત્તિ

કેટલાક લોકોને શાંતિ પચતી નથી. બધું સમૂસૂતરું ચાલતું હોય ત્યારે એમનો જીવ અકળાય છે. કોઈ મુશ્કેલી ન હોય તો એ નવી મુસીબત જાતે શોધી લાવે છે. આ માનસિક બીમારી નથી, એક ચાલબાજી છે: 'લેટ્સ હેવ અ પ્રોબ્લેમ ટેન્ડન્સી'. જ્યારે વાસ્તવિક કામ કરીને પરિણામ બતાવવાની તાકાત ન હોય, ત્યારે માણસ જાણીજોઈને એક કાલ્પનિક અથવા બિનજરૂરી સંકટ પેદા કરે છે. પછી એ જ સંકટ સામે લડવાનો ઢોંગ રચે છે. સમસ્યા હશે તો જ પોતાનું અસ્તિત્વ સાબિત થશે, આ એની પાછળની ગંદી ગણતરી છે.

આ વાક્યપ્રયોગ કયા ચિંતકે કે કયા પુસ્તકમાં પહેલી વાર વાપર્યો તેની કોઈ ઐતિહાસિક નોંધ મળતી નથી. પણ વિચાર સદીઓ જૂનો છે. શાસકો, અમલદારો અને ધૂર્ત નેતાઓ આ કળામાં માહિર રહ્યા છે. મનોવિજ્ઞાન અને વ્યવસ્થાપનની ભાષામાં આ એક એવી છટકબારી છે, જ્યાં અસલી જવાબદારીઓમાંથી છટકવા માટે નકલી આગ લગાડવામાં આવે છે. કટોકટી વગર કોઈ સામાન્ય માણસને હીરો ગણતું નથી. માટે હીરો બનવા ખાતર પહેલાં વિલન કે સંકટનું સર્જન કરવું પડે છે.

આ વૃત્તિનું નુકસાન ભયાનક હોય છે. સંસ્થા કે દેશની અસલી તાકાત વાસ્તવિક પ્રશ્નો ઉકેલવાને બદલે આવા ઊભા કરેલા નાટકોમાં વેડફાઈ જાય છે. લોકોનો સમય, નાણાં અને માનસિક શાંતિ લૂંટાય છે. જે વ્યવસ્થામાં બધું વ્યવસ્થિત ચાલતું હોય ત્યાં આ લોકો એવી ધૂળ ઉડાડે છે કે કોઈને કશું દેખાય નહીં. પછી એ ધૂળ સાફ કરવાના નામે તાળીઓ ઉઘરાવે છે. સામાન્ય પ્રજા આ તમાશો જોઈને અંજાય છે અને છેતરાય છે.

ભારતીય રાજકારણ અને ચૂંટણીઓ આ વૃત્તિનો જીવતોજાગતો અખાડો છે. ચૂંટણી નજીક આવે એટલે રસ્તા, શિક્ષણ કે મોંઘવારી જેવા અસલી મુદ્દા અચાનક ગાયબ થઈ જાય છે. નેતાઓ એવો કોઈ સાંસ્કૃતિક, ધાર્મિક કે સરહદી મુદ્દો ઉછાળશે જેનું અઠવાડિયા પહેલાં કોઈ અસ્તિત્વ નહોતું. ભાષણોમાં ગર્જના થશે કે આપણી ઓળખ ખતરામાં છે. ગલીના નાકે ચર્ચા શરૂ થશે. મતદારો અસલી જરૂરિયાતો ભૂલીને પેલા કાલ્પનિક સંકટ સામે રક્ષણ મેળવવા દોડશે. સમસ્યા એમણે જ ઊભી કરી અને ઉકેલનાર પણ એ જ બન્યા.

જે માણસ તમને બચાવવા માટે પહેલાં આગ લગાડે છે, એ રક્ષક નથી પણ મનોરોગી મદારી છે.