નામનો નિયમ

પ્રાચીન લોકકથાઓમાં એક રહસ્ય વારંવાર આવે છે: જો તમે કોઈ રાક્ષસ, જાદુગર કે અદ્રશ્ય શક્તિનું સાચું નામ જાણી લો, તો તમારી પાસે તેને વશ કરવાની સત્તા આવી જાય છે. આ વિચાર માત્ર ફેન્ટસી નવલકથાઓ પૂરતો સીમિત નથી. વીસમી સદીના લેખક આઇઝેક બોનેવિટ્સે ૧૯૭૧માં પોતાના પુસ્તક 'રીયલ મેજિક'માં આ સિદ્ધાંતને વ્યવસ્થિત રીતે રજૂ કર્યો હતો. તેને 'લો ઓફ નેમ્સ' કહે છે. તેનો સાદો અર્થ એટલો જ છે કે કોઈ ઘટના, વ્યક્તિ કે સમસ્યાનું સચોટ અને મૂળ નામ જાણી લેવાથી તેના પર તમારો કાબૂ આવી જાય છે.

જ્યાં સુધી કોઈ ગૂંચવણ અનામી હોય છે, ત્યાં સુધી તે આપણને ડરાવે છે. જે ક્ષણે તમે તેને ચોક્કસ વ્યાખ્યા આપી દો છો, તેનું રહસ્ય તૂટી જાય છે. મનોવિજ્ઞાનમાં પણ આ જ થાય છે. મનમાં ચાલતી અજંપાભરી લાગણીને જ્યારે તમે 'ડિપ્રેશન' કે 'ઈર્ષ્યા' જેવું ચોક્કસ નામ આપો છો, ત્યારે તેની સારવાર શક્ય બને છે. ભાષા એ માત્ર સંવાદનું સાધન નથી, નિયંત્રણનું હથિયાર છે. જે વસ્તુને તમે શબ્દ આપી શકો, તેના પર તમે હુકુમત ચલાવી શકો છો.

ભારતીય રાજકારણમાં આ ખેલ પરાકાષ્ઠાએ જોવા મળે છે. ચૂંટણીના મેદાનમાં જે પક્ષ પોતાના વિરોધી કે જનતાની સમસ્યાનું નામકરણ કરવામાં સફળ રહે છે, તે બાજી જીતી જાય છે. વિપક્ષની નીતિઓને જ્યારે 'રેવડી કલ્ચર' એવું તીખું નામ આપવામાં આવે છે, ત્યારે અબજો રૂપિયાની કલ્યાણકારી યોજનાઓ એક ઝાટકે શંકાના દાયરામાં આવી જાય છે. તેવી જ રીતે, જટિલ રાજકીય વિરોધને 'તુષ્ટિકરણ' કે 'પરિવારવાદ' જેવા સચોટ લેબલ મારીને નબળો પાડી શકાય છે. મતદાર આખી થિયરી નથી સમજતો, તે માત્ર પેલા નામના આધારે પોતાનો નિર્ણય બનાવી લે છે.

આ નિયમની તાકાત એ છે કે ખોટું કે અડધું નામ આપીને પણ અસલી સત્યને દબાવી શકાય છે. ઓફિસમાં મેનેજર તમારી મહેનતનું શોષણ કરે અને તેને 'ઓનરશિપ માઇન્ડસેટ' કહી દે, એટલે તમે સવાલ પૂછવાનું ભૂલી જાઓ છો. જિંદગીની સૌથી મોટી લડાઈઓ વિચારોની નથી, વ્યાખ્યાઓની છે. જો તમે તમારી તકલીફોનું સાચું નામ નહીં પાડો, તો બીજા લોકો તેનું અનુકૂળ નામકરણ કરીને તમારા પર રાજ કરશે.

જે માણસ દુનિયાની વસ્તુઓને પોતાનું નામ આપી શકે છે, તે આખી રમતનો માલિક બની જાય છે.