વળતરનો સાર્વત્રિક નિયમ

કુદરતમાં કશું મફત મળતું નથી અને કોઈ હિસાબ અધૂરો રહેતો નથી. આ કોઈ સંતવાણી નથી, કુદરતનો નક્કર વહીવટ છે. અમેરિકન વિચારક રાલ્ફ વાલ્ડો એમર્સને ૧૮૪૧માં પોતાના પ્રસિદ્ધ નિબંધમાં આ સિદ્ધાંત દુનિયા સામે મૂક્યો હતો. એમર્સનની દલીલ સાદી હતી: દરેક ફાયદા સાથે એક નુકસાન જોડાયેલું હોય છે. તમે જે મેળવો છો, તેની સમાંતર કિંમત ચૂકવવી જ પડે છે. સિક્કાની એક બાજુ પસંદ કરીને બીજી બાજુ ફેંકી શકાતી નથી. જગત સંતુલન પર ચાલે છે.

આપણે માનીએ છીએ કે અમુક લોકો નસીબદાર છે અને તેમને બધું જ વગર મહેનતે મળી જાય છે. આ ભ્રમ છે. જેને તમે ચમકતી સફળતા કહો છો, તેની પાછળ છુપાયેલી એકાંત, સંબંધોની તારાજી કે માનસિક તાણનો હિસાબ કોઈ જોતું નથી. સત્તા વધે એટલે સ્વતંત્રતા ઘટે છે. પૈસો વધે એટલે સાદગી છીનવાય છે. કુદરત એક હાથથી આપે છે ત્યારે બીજા હાથથી એટલું જ પાછું ખેંચી લે છે. આ ન્યાય અદાલતો કરતાં પણ વધુ નિર્દય છે.

દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે ગાંધીનગરમાં સરકારી નોકરીની તૈયારી કરતા હજારો યુવાનોને જુઓ. કોઈ યુવાન ૨૨ વર્ષની ઉંમરે દસ કલાક વાંચીને લાલબત્તીવાળી ગાડીનું સપનું જુએ છે. વર્ષો વીતે છે. જો તે આઈએએસ બની પણ જાય, તો તેને સત્તા અને મોભો મળે છે. પણ બદલામાં તેણે શું ગુમાવ્યું? તેની યુવાનીના સૌથી તાજાં પાંચ વર્ષ, મિત્રો સાથેની નિરાંત, કદાચ તેના શોખ અને સરળતા. જે પાસ ન થયા, તેઓ કદાચ સમયસર દુનિયાદારી શીખી ગયા. એક બાજુ દરજ્જો છે, બીજી બાજુ જીવાયેલું જીવન છે.

આ નિયમ સમજ્યા પછી ફરિયાદ બંધ થઈ જાય છે. તમે જે માર્ગ પસંદ કરો છો, તેની કિંમત પહેલેથી નક્કી છે. રોદણાં રડવાનો કોઈ અર્થ નથી. જો તમારે અસાધારણ સફળતા જોઈતી હોય, તો સામાન્ય જીવનની શાંતિ ગુમાવવા તૈયાર રહેવું પડે. તમે બંને તરફથી લાડવો ખાઈ શકતા નથી.

જિંદગી હંમેશાં પાઈ-પાઈનો હિસાબ ચૂકતે કરે છે; કોઈને વગર કારણે સજા નથી મળતી, કોઈને વગર કિંમતે ઈનામ નથી મળતું.