કિસ સિદ્ધાંત

કોઈ પણ વ્યવસ્થા જેટલી સીધી અને સરળ, એટલી જ એ વધુ ટકાઉ. માણસનો સ્વભાવ ઊંધો છે. એને લાગે છે કે વાત ગૂંચવાયેલી હોય તો જ વજનદાર ગણાય. આ ભ્રમ પર સીધો કુહાડો મારતો નિયમ એટલે કિસ સિદ્ધાંત: 'કીપ ઇટ સિમ્પલ, સ્ટુપિડ'. અર્થ સાવ ચોખ્ખો છે. બિનજરૂરી જટિલતા ઊભી કરશો નહીં, મૂર્ખ ન બનો. જો કોઈ કામ સાદા રસ્તે થઈ શકતું હોય, તો તેમાં વધારાના સ્ક્રૂ ફિટ કરવાની જરૂર નથી.

આ વિચાર અમેરિકન વિમાન ઇજનેર કેલી જોન્સન સાથે જોડાયેલો છે. ૧૯૬૦ના દાયકામાં અમેરિકન નૌકાદળમાં આ શબ્દપ્રયોગ મજબૂત બન્યો. કેલી જોન્સન લડાકુ વિમાનો બનાવતી જાણીતી ટીમનું નેતૃત્વ કરતા હતા. એમનો આદેશ સ્પષ્ટ હતો: આ યુદ્ધવિમાન એવું હોવું જોઈએ કે લડાઈના મેદાનમાં સામાન્ય મિકેનિક પણ થોડાં સાદાં ઓજારો વડે તેને રિપેર કરી શકે. જો કોઈ મશીનને ચલાવવા પીએચડી ડિગ્રીવાળા નિષ્ણાતની જરૂર પડે, તો સંકટના સમયે એ મશીન કચરો છે.

આપણું મગજ ગૂંચવણને બુદ્ધિમાની સમજી બેસે છે. સાદી વાત સમજાવવા માટે ભારેખમ શબ્દોનો ઉપયોગ કરીએ છીએ. વેપારમાં નાની પ્રક્રિયાઓને જટિલ બનાવી દઈએ છીએ. જેટલા પુર્જા વધુ, એટલી ખામી સર્જાવાની શક્યતા વધારે. જેટલા નિયમો વધુ, એટલી ગૂંચવણ વધારે. શ્રેષ્ઠ ડિઝાઇન એ નથી જેમાં હવે કશું ઉમેરવાની જગ્યા નથી; શ્રેષ્ઠ એ છે જેમાં હવે કશું બાદ કરવાની જરૂર નથી.

અમેરિકાના ન્યૂ જર્સીમાં મોટેલ ચલાવતા આપણા હરેશભાઈનો દાખલો લો. કાઉન્ટર પર ગ્રાહકોની એન્ટ્રી માટે એમણે મોંઘું, જટિલ સોફ્ટવેર વસાવ્યું. એમાં ઓગણત્રીસ અલગ અલગ ખાના ભરવાના, ત્રણ વાર ઓટીપી નાખવાનો અને બાર પાનાનો રિપોર્ટ નીકળે. પરિણામે, રાતના સમયે આવતા ગ્રાહકો લાઇનમાં કંટાળી જાય. જ્યારે એમના કાકાએ દાયકાઓ સુધી એક સાદા ચોપડામાં નામ, રૂમ નંબર અને રોકડની નોંધ રાખીને આખો વહીવટ અડચણ વગર ચલાવ્યો હતો. હરેશભાઈએ સાબિત કરી દીધું કે આધુનિક દેખાવાની લાલચમાં માણસ સરળ કામને અટપટું બનાવી દે છે.

જટિલતા પેદા કરવી સાવ સહેલી છે, પણ વસ્તુને સાદી અને અસરકારક રાખવા માટે ખરી બુદ્ધિ જોઈએ છે.