ન્યાયી દુનિયાનો પૂર્વગ્રહ

આપણે માનવું છે કે દુનિયા ન્યાયી છે. સારા માણસ સાથે સારું થાય અને ખરાબ માણસને તેની સજા મળે. વાર્તાઓમાં આ નિયમ બરાબર ચાલે છે, પણ વાસ્તવિકતા કોઈ ફિલ્મની પટકથા નથી. માણસનું મગજ અંધાધૂંધી સહન કરી શકતું નથી. તેથી તે માનસિક શાંતિ માટે એક કાલ્પનિક હિસાબકિતાબ ઊભો કરે છે: જેની સાથે ખરાબ થયું, એણે ભૂતકાળમાં કંઈક ખોટું કર્યું જ હશે. આ ભ્રમને મનોવિજ્ઞાનમાં જસ્ટ-વર્લ્ડ બાયસ કહે છે.

આ વિચાર અમેરિકન સામાજિક મનોવૈજ્ઞાનિક મેલ્વિન લર્નરે ૧૯૬૦ના દાયકામાં પ્રયોગો દ્વારા સાબિત કર્યો હતો. તેમણે જોયું કે જ્યારે કોઈ નિર્દોષ વ્યક્તિ પીડાતી હોય અને લોકો તેને બચાવી ન શકે, ત્યારે તેઓ એ પીડિત વ્યક્તિમાં જ ખામીઓ શોધવા માંડે છે. કારણ સ્પષ્ટ છે. જો કોઈ ભલા માણસ સાથે કારણ વગર અન્યાય થઈ શકે, તો કાલે આપણી સાથે પણ થઈ શકે. એ ડરથી બચવા આપણે ભોગ બનનારને જ ગુનેગાર ઠેરવી દઈએ છીએ. આ એક સંરક્ષણ પદ્ધતિ છે, પણ અત્યંત ક્રૂર છે.

આ પૂર્વગ્રહ વ્યાપાર જગતમાં સૌથી વધારે વરવો દેખાય છે. મોટી બ્રાન્ડ્સ અને સ્ટાર્ટઅપ્સની દુનિયામાં સફળતાને સીધી રીતે બુદ્ધિ અને સદાચાર સાથે જોડી દેવામાં આવે છે. કોઈ કંપની રાતોરાત બંધ પડી જાય કે હજારો કર્મચારીઓ છૂટા થઈ જાય, ત્યારે કોર્પોરેટ જગત પીડિતો તરફ સહાનુભૂતિ બતાવવાને બદલે ચુકાદો આપી દે છે: 'એ લોકો અપગ્રેડ ન થયા', 'એમનામાં આવડત ઓછી હશે'. કોઈ પૂછતું નથી કે માર્કેટનું અણધાર્યું વાવાઝોડું કે બોર્ડરૂમનું ગંદું રાજકારણ પણ જવાબદાર હોઈ શકે.

ભારતીય ઉદ્યોગજગતમાં જ્યારે કોઈ જૂની કંપની ખોટમાં જાય છે, ત્યારે લોકો તરત કહેશે કે એમના માલિકના કર્મો વાંકા હશે. કિંગફિશર એરલાઇન્સ ડૂબી ત્યારે પાયલટો અને ગ્રાઉન્ડ સ્ટાફ મહિનાઓ સુધી પગાર વગર રઝળ્યા. સમાજે તેમના પર જ સવાલો ઉઠાવ્યા કે 'બીજી નોકરી કેમ ન શોધી લીધી?' જાણે કંપની ડૂબવાનો વાંક પેલા મહેનતુ એન્જિનિયરનો હતો. જ્યારે કોઈ અબજોપતિ સફળ થાય છે ત્યારે આપણે માની લઈએ છીએ કે એ સદ્ગુણી જ હશે, અને જ્યારે કોઈ સાધારણ માણસ પિસાય છે ત્યારે એનું નસીબ કે કર્મ વાંકું કાઢીએ છીએ.

દુનિયા પાસે કોઈ નૈતિક ત્રાજવું નથી; અકસ્માતો અને અન્યાય અહીં કોઈનું ચારિત્ર્ય પૂછીને નથી આવતા.