પત્રકારત્વનું ક્ષેત્ર સિદ્ધાંત

પત્રકાર કોઈ નિર્વાત અવકાશમાં બેસીને અખબાર નથી લખતો. એ એક એવા અખાડામાં જીવે છે જ્યાં રાજકારણીઓ, મૂડીપતિઓ અને સાથી પત્રકારો સતત દાવપેચ રમે છે. ફ્રેન્ચ સમાજશાસ્ત્રી પિયરે બૂર્દિયુએ ૧૯૯૦ના દાયકામાં આ ખ્યાલ આપ્યો હતો. એમણે કહ્યું કે પત્રકારત્વ માત્ર સમાજના સમાચાર આપતું દર્પણ નથી, એ પોતે એક બંધ ક્ષેત્ર છે. આ ક્ષેત્રના પોતાના કાયદા છે, પોતાની સામાજિક મૂડી છે અને પોતાના સ્વાર્થ છે. અહીં રિપોર્ટર જનતા માટે સાચું બોલવા કરતાં પોતાના ક્ષેત્રમાં ટકી રહેવા માટે વધુ મથે છે.

આ ક્ષેત્ર ક્યારેય સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર રહી શકતું નથી. આર્થિક દબાણ અને સત્તાની નિકટતા એના નિયમો નક્કી કરે છે. પરિણામે, દરેક પત્રકાર એકબીજાની નકલ કરવા લાગે છે. એક ટીવી ચેનલ જે બૂમો પાડે, બીજી ચેનલ એ જ બૂમો પાડશે. આ સ્પર્ધા જનતાના હિત માટે નથી હોતી, પણ સાથી પત્રકારો વચ્ચે પોતાના અસ્તિત્વની માન્યતા મેળવવા માટે હોય છે. બહારથી લાગે કે પત્રકાર સ્વતંત્ર તપાસ કરે છે, પણ અંદરથી એ પોતાના ક્ષેત્રના પૂર્વગ્રહો અને મજબૂરીઓથી સંપૂર્ણપણે બંધાયેલો હોય છે.

આ વાત સરકારી બાબુશાહીના કિસ્સામાં બરાબર સમજાશે. ગાંધીનગરના સચિવાલયમાં એક યુવાન રિપોર્ટર દાખલ થાય છે. એ ધારતો હોય છે કે પોતે કોઈ મોટો ભ્રષ્ટાચાર પકડી પાડશે. પણ સચિવાલયના બાબુઓ આ રમત વર્ષોથી રમે છે. સનદી અધિકારીઓ રિપોર્ટરને ચા પીવડાવે છે અને પસંદગીની ફાઈલો લીક કરે છે. વરિષ્ઠ પત્રકારો નવા નિશાળિયાને સમજાવે છે કે સાહેબો સાથે બગાડશો તો પ્રેસનોટ પણ નહીં મળે. પરિણામે, એ રિપોર્ટર પ્રજાનો અવાજ બનવાને બદલે સચિવનો અવાજ બની જાય છે. એની કલમ બાબુની કલમનું વિસ્તરણ બની રહે છે.

જ્યારે કોઈ ક્ષેત્ર પોતાની અંદરની માન્યતાઓથી સંચાલિત થાય, ત્યારે બહારની વાસ્તવિકતા ગૌણ બની જાય છે. પત્રકાર સામાન્ય નાગરિકની મુશ્કેલી સમજવાને બદલે સત્તાના વર્તુળોમાં પોતાની વગ કેટલી છે એ માપવામાં સમય બગાડે છે. જેને આપણે 'સમાચાર' ગણીને સવારે વાંચીએ છીએ, એ ઘણીવાર પત્રકાર અને સત્તાધીશ વચ્ચે થયેલી એક અદ્રશ્ય સમજૂતી માત્ર હોય છે.

જે કલમ સત્તાના દરબારમાં માનપાન શોધવા નીકળે છે, એ છેવટે દરબારી ભાટ જ બને છે; ચોકીદાર નહીં.