નગણ્યતાનો ભ્રમ

હું એકલો શું કરી શકવાનો? આ સવાલ નમ્રતા નથી, છૂપી કાયરતા છે. માણસ જ્યારે માનવા લાગે કે આ વિશાળ બ્રહ્માંડમાં કે જંગી વ્યવસ્થા સામે પોતાનું કોઈ વજૂદ જ નથી, ત્યારે તે આ ભ્રમનો શિકાર બને છે. તેને લાગે છે કે લાચારી એ જ પરમ સત્ય છે. પોતાને તણખલું માની લેવું એ કોઈ ઊંડી ફિલસૂફી નથી, પણ જવાબદારીમાંથી હાથ ખંખેરી નાખવાનો સસ્તો રસ્તો છે.

બ્રિટિશ લેખક કોલિન વિલ્સને ૧૯૫૯માં પોતાના પુસ્તક ‘ધ એજ ઓફ ડિફીટ’માં આ માનસિકતાને ઉઘાડી પાડી હતી. તેમણે જોયું કે આધુનિક સાહિત્ય અને સંસ્કૃતિએ હતાશાને ઊંડાણ માની લીધું છે. જો તમે કહો કે બધું વ્યર્થ છે, તો સમાજ તમને બુદ્ધિજીવી ગણે છે. વિલ્સને આ આખી માનસિકતાને બકવાસ ગણાવી. તેમણે સાબિત કર્યું કે વ્યક્તિગત શક્તિને સાવ નકામી ગણી લેવી એ હકીકત નથી, પણ એક બૌદ્ધિક આળસ છે.

આ ભ્રમનું નુકસાન રોજિંદા જીવનમાં સૌથી વધુ થાય છે. માણસ પગલાં લેવાનું બંધ કરી દે છે, કારણ કે પરિણામ પર પોતાનો કાબૂ નથી દેખાતો. પરિણામે, પરિસ્થિતિ જેવી છે તેવી સ્વીકારીને સબડવું એ જ એની નિયતિ બની જાય છે.

આપણા ઘરસંસારમાં આ માનસિકતા ડગલે ને પગલે અથડાય છે. ધારો કે નવી પરણીને આવેલી વહુ અને સાસુ વચ્ચે રોજ કચકચ થાય છે. વહુ મનમાં નક્કી કરી લે છે કે સાસુનો સ્વભાવ તો પથ્થર જેવો છે, એમાં કદી બદલાવ આવવાનો નથી. એ પોતાના પિયરિયાં આગળ રડે છે કે, ‘મારા એકલાથી આ ઘરમાં શું વળવાનું?’ સાસુ પણ માને છે કે આજની પેઢી કોઈનું માનતી જ નથી, એટલે બોલવું જ નકામું છે. પતિ બંને વચ્ચે ઊભો રહીને માની લે છે કે સંસારનો આ કકળાટ અપરિવર્તનીય છે. ત્રણેય જણા પોતાને લાચાર માને છે. કોઈ એક વ્યક્તિ સ્પષ્ટ, ઠંડા કલેજે વાત કરવાની પહેલ નથી કરતી. દરેક વ્યક્તિ પોતાની ‘નગણ્યતા’ના બહાના પાછળ છુપાઈને ઘરને નર્ક બનવા દે છે.

લાચારી એ કુદરતનો નિયમ નથી, તમારી પસંદગી છે.