આવકની ખાઈ

સમાજમાં બધા લોકો સમાન કમાણી કરતા નથી. આ કોઈ નવી શોધ નથી. ખરી મુશ્કેલી ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે સૌથી ઉપર બેઠેલા થોડા લોકોની કમાણી આકાશ આંબી જાય અને તળિયે ઊભેલા બહુમતી વર્ગની આવક સ્થિર થઈ જાય. અર્થશાસ્ત્ર આ અંતરને 'ઇન્કમ ગેપ' કહે છે. આ માત્ર આંકડાની રમત નથી, પણ માણસના સ્વાભિમાન અને અસ્તિત્વ વચ્ચે સર્જાતી તિરાડ છે. જ્યારે દેશની સમૃદ્ધિ વધે પણ તેનો મોટો હિસ્સો માત્ર મુઠ્ઠીભર ખિસ્સામાં જ સીધો સરકી જાય, ત્યારે આ ખાઈ ધીમે ધીમે ઊંડી થતી જાય છે.

આ વિચાર અર્થશાસ્ત્ર જેટલો જ જૂનો છે. એડમ સ્મિથથી માંડીને થોમસ પિકેટી સુધીના વિચારકોએ આ અસમાનતાનું પદ્ધતિસરનું વિશ્લેષણ કર્યું છે. પિકેટીએ પોતાના પુસ્તકોમાં સાબિત કર્યું કે જ્યારે સંપત્તિ પર મળતું વળતર આર્થિક વૃદ્ધિ દર કરતાં વધી જાય, ત્યારે ધનવાન વધુ ધનવાન બને છે અને બાકીના લોકો માત્ર ટકી રહેવા માટે સંઘર્ષ કરે છે. આ કોઈ કુદરતી નિયમ નથી, પણ આધુનિક મૂડીવાદી વ્યવસ્થાની ઉપજ છે.

આ ખાઈ જ્યારે હદ વટાવે ત્યારે સામાજિક તણાવ પેદા થાય છે. શિક્ષણ, આરોગ્ય અને તકો માત્ર એક વર્ગની જાગીર બની જાય છે. ગરીબ માણસ વધુ મહેનત કરે તો પણ આગળ આવી શકતો નથી, કારણ કે રેસની શરૂઆતની લાઈન જ બધા માટે સરખી નથી હોતી. જ્યારે કમાણીનો તફાવત સન્માનજનક સીમા વટાવી દે, ત્યારે સામાન્ય નાગરિકમાં વ્યવસ્થા પ્રત્યે રોષ અને ઉદાસીનતા ઘર કરી જાય છે.

સુરતના હીરા બજાર કે કાપડ ઉદ્યોગમાં આ ચિત્ર બપોરના તડકા જેવું સાફ દેખાય છે. એસી કેબિનમાં બેસીને કરોડોના સોદા પાર પાડતો વેપારી સાંજે લક્ઝરી ગાડીમાં ઘેર જાય છે, જ્યારે તેની જ નીચે આખો દિવસ ઘંટી પર બેસીને હીરા ઘસતો કારીગર મહિનાના અંતે માંડ થોડા હજાર રૂપિયા ભેગા કરી શકે છે. હીરાની ચમક બંનેની આંખોમાં છે, પણ એકના ઘરમાં રોશની છે અને બીજાના ચૂલામાં માંડ ધુમાડો નીકળે છે. આ જ આવકની અસલી ખાઈ છે.

જે સમાજમાં મહેનત અને વળતર વચ્ચેનો સંબંધ તૂટી જાય, ત્યાં અર્થતંત્ર વધે છે પણ માણસાઇ ઘટે છે.