નૈતિક પતનની ભ્રમણા

દરેક પેઢીને લાગે છે કે દુનિયા હવે ખાડામાં જઈ રહી છે. વડીલો કહેશે કે આજના જુવાનિયાઓમાં સંસ્કાર નથી રહ્યા, કોઈ માન આપતું નથી અને સમાજમાંથી ઈમાનદારી ખતમ થઈ ગઈ છે. આ કોઈ સત્ય નથી, મગજનો એક ગંદો પક્ષપાત છે. મનોવિજ્ઞાનમાં તેને 'ઇલ્યુઝન ઓફ મોરલ ડિક્લાઇન' કહે છે. માણસ ભૂતકાળને ગુલાબી ચશ્માથી જુએ છે અને વર્તમાનની ખામીઓ પર બિલોરી કાચ મૂકે છે.

આ વિચાર મનોવૈજ્ઞાનિક એડમ માસ્ટ્રોઇઆની અને ડેનિયલ ગિલ્બર્ટે વર્ષ ૨૦૨૩માં 'નેચર' મેગેઝિનમાં છપાયેલા સંશોધન દ્વારા જગજાહેર કર્યો. તેમણે દાયકાઓ જૂના વૈશ્વિક સર્વેક્ષણો તપાસ્યા. પરિણામ ચોંકાવનારું હતું. છેલ્લા સાત દાયકાથી દરેક દેશના લોકો એક જ વાત બોલતા આવ્યા છે કે માણસો પહેલાં કરતાં વધુ સ્વાર્થી અને અસભ્ય થઈ ગયા છે. જો ખરેખર દર દાયકે નૈતિકતા આટલી ઘટતી હોત, તો અત્યાર સુધીમાં માનવજાત જંગલી પ્રાણી બની ચૂકી હોત.

આ ભ્રમણા ઊભી થવા પાછળ બે માનસિક કારણો છે. પહેલું, આપણું મગજ ખરાબ વર્તમાન પર તરત ધ્યાન આપે છે, કારણ કે સમાચાર અને સોશિયલ મીડિયા નકારાત્મકતા વેચે છે. બીજું, જૂની યાદોમાંથી કડવાશ સમય જતાં ઓગળી જાય છે. પરિણામે, વીતી ગયેલો સમય પવિત્ર લાગે છે અને વર્તમાન ગંદો ભાસે છે. આપણે ભૂલી જઈએ છીએ કે ભૂતકાળમાં પણ શોષણ, છેતરપિંડી અને હિંસા એટલા જ હતાં.

બેંગલુરુ કે અમદાવાદની કોઈ જૂની આઇટી કંપનીમાં આ દ્રશ્ય સામાન્ય છે. પચાસ વર્ષના વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ નવી પેઢીના કોડરને જોઈને બળાપો કાઢશે. 'અમારા જમાનામાં અમે રાત-દિવસ કંપની માટે મરી પડતા. આ નવી પેઢીમાં કોઈ વફાદારી કે વર્ક એથિક્સ નથી રહ્યા.' વાસ્તવિકતા એ છે કે જૂની પેઢી વફાદાર નહોતી, લાચાર હતી. આજે નવી પેઢી પોતાના હકની સ્પષ્ટ વાત કરે છે, તેને સિનિયરો નૈતિકતાનું પતન માની બેસે છે.

દુનિયા બગડી નથી ગઈ, બસ તમારી ઉંમર વધી ગઈ છે અને સ્મૃતિ ટૂંકી થઈ ગઈ છે.