માનવ-કેન્દ્રિત ડિઝાઇન

કોઈ પણ સાધન, સિસ્ટમ કે યોજના માણસ માટે બને છે, માણસ સાધન માટે નથી બનતો. મોટા ભાગના એન્જિનિયરો અને અમલદારો આ સાદી વાત ભૂલી જાય છે. તેઓ ટેકનોલોજીની ભવ્યતા કે પોતાના નિયમોને કેન્દ્રમાં રાખે છે અને પછી અપેક્ષા રાખે છે કે માણસ પોતાની જાતને એ પ્રમાણે વાળી લે. હ્યુમન-સેન્ટર્ડ ડિઝાઇન આ આખી માનસિકતાને ઉલટાવી નાખે છે. સમસ્યાની શરૂઆત જ એ સવાલથી થાય છે કે છેવાડાનો માણસ વાસ્તવમાં કેવું વર્તન કરે છે, તેની મર્યાદાઓ શું છે અને તેને સાચે જ શેની જરૂર છે.

આ વિચાર ઔદ્યોગિક ડિઝાઇનની દુનિયામાંથી આવ્યો. ડોનાલ્ડ નોર્મન જેવા વિચારકો અને આઈડિયો જેવી અગ્રણી ડિઝાઇન કંપનીઓએ તેને વિશ્વભરમાં લોકપ્રિય બનાવ્યો. નોર્મન કહેતા કે જો દરવાજો ખોલવા માટે તમારે માથું ખંજવાળવું પડે કે તેને ખેંચવો કે ધક્કો મારવો, તો વાંક તમારો નથી પણ એ દરવાજાની ડિઝાઇનનો છે. સિસ્ટમ એવી હોવી જોઈએ જે માણસની કુદરતી વૃત્તિ સાથે તાલ મિલાવે, નહિ કે તેને માનસિક તાણ આપે.

આપણે ત્યાં રમતગમતના માળખામાં આ ભૂલ વર્ષોથી થતી રહી છે. ઓલિમ્પિકમાં ભારત માટે મેડલ લાવવા સરકારે હરિયાણા કે મણિપુરમાં અબજો રૂપિયાના સ્ટેડિયમો બનાવી દીધા. ચળકતા જીમ, એરકન્ડિશન્ડ હોલ અને આધુનિક મશીનો ગોઠવી દેવાયાં, પણ સ્થાનિક કુસ્તીબાજ કે બોક્સિંગના ખેલાડીની વાસ્તવિકતા કોઈએ ન જોઈ. દેશી અખાડામાં માટી પર લડતો ગરીબ યુવાન પ્લાસ્ટિકના મોંઘા સાધનો જોઈને ગભરાઈ જાય છે. તેનો ખોરાક, તેની ટેવો અને તેની શારીરિક બનાવટ અલગ છે. ડિઝાઇન જો રમતવીરના શરીર અને મનોવિજ્ઞાનને કેન્દ્રમાં રાખીને ન થઈ હોય, તો એવા સ્ટેડિયમો માત્ર કબૂતરો રહેવાના અડ્ડા બનીને રહી જાય છે.

જ્યારે કોઈ સાધન વાપરવા માટે માણસે પોતાનો સ્વભાવ બદલવો પડે, ત્યારે એ ટેકનોલોજી નિષ્ફળ સાબિત થાય છે. ઓફિસના નિયમો હોય, હોસ્પિટલની વ્યવસ્થા હોય કે ખેલકૂદના કેન્દ્રો, સવાલ હંમેશાં એક જ હોવો જોઈએ: ઉપયોગ કરનાર માણસને આનાથી રાહત થાય છે કે અકળામણ? જો સામાન્ય માણસ મૂંઝાઈ જતો હોય, તો તમારો ઉત્કૃષ્ટ આઇડિયા પણ નકામો કાગળ છે.

જે ડિઝાઇન માણસની નબળાઈઓને સ્વીકારી શકતી નથી, તે આખરે માણસની અણઆવડત નહીં પણ પોતાની જ અક્કલનું પ્રદર્શન કરે છે.