અહંકારી ગર્વ

ગર્વ બે પ્રકારના હોય છે. એક સાચો સંતોષ, જે સખત મહેનત પછી મળે છે. બીજો ઝેરી અહંકાર, જે માણસને અંદરથી ફૂલાવી દે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ બીજા પ્રકારને 'હ્યુબ્રિસ્ટિક પ્રાઇડ' કહે છે. આ કોઈ સિદ્ધિનો આનંદ નથી, પણ 'હું બીજા કરતાં શ્રેષ્ઠ છું' એવો વહેમ છે. માણસ જ્યારે પોતાની સફળતાને મહેનત નહીં પણ જન્મજાત શ્રેષ્ઠતા માની લે, ત્યારે આ રોગ શરૂ થાય છે. અહીં આત્મવિશ્વાસ નથી હોતો, માત્ર દંભ અને આક્રમકતા હોય છે.

આ વિભાજન મનોવૈજ્ઞાનિક જેસિકા ટ્રેસી અને રિચાર્ડ રોબિન્સે રજૂ કર્યું હતું. એમણે સાબિત કર્યું કે સાચો ગર્વ માણસને નમ્ર અને મહેનતુ બનાવે છે, જ્યારે અહંકારી ગર્વ માણસને બીજાને દબાવવા તરફ દોરી જાય છે. ગ્રીક ભાષાનો પ્રાચીન શબ્દ 'હ્યુબ્રિસ' દેવતાઓને પડકારનારા મનુષ્યોના વિનાશક ઘમંડ માટે વપરાતો હતો. આધુનિક મનોવિજ્ઞાને એ જ વાતને નવા સંશોધન સાથે ટેબલ પર મૂકી આપી.

આ વૃત્તિનું નુકસાન અંગત જીવનથી લઈને સમાજ સુધી ફેલાય છે. જે વ્યક્તિમાં આ ગુણ હોય છે, તે ટીકા સહન કરી શકતી નથી. નાની ભૂલ સામે આવે તો તે સામેવાળાને ઉતારી પાડવા મથે છે. આવા લોકો પોતાની જાતને નિયમોથી પર માને છે. તેઓ એવું ધારે છે કે દુનિયાના સાદા કાયદા સામાન્ય લોકો માટે છે, એમના જેવા અસાધારણ જીવ માટે નહીં. આ માનસિકતા છેવટે મોટી દુર્ઘટનામાં પરિણમે છે.

અમદાવાદ કે મુંબઈના રસ્તાઓ પર આ રોગ રોજ નજરે ચડે છે. ટ્રાફિક સિગ્નલ લાલ હોય અને આખી લાઇન ઊભી હોય, ત્યારે મોટી કાળી એસયુવી લઈને એક ભાઈ રોંગ સાઇડમાં ઘૂસી જાય છે. ટ્રાફિક પોલીસ રોકે એટલે ગાડીનો કાચ નીચે કરીને સીધો સવાલ ફેંકે છે: 'તને ખબર છે હું કોણ છું?' એ માણસ પાસે કદાચ પૈસા કે ઓળખાણ હશે, પણ અસલમાં એ આ અહંકારી ગર્વનો શિકાર છે. એને લાગે છે કે નિયમ પાળવો એટલે કમજોરી બતાવવી.

જે માણસ પોતાની જાતને કાયદા કરતાં મોટો માને છે, એ નિયમ તોડતો નથી; પોતાની પતનની શરૂઆત કરે છે.