કેમ છો લૂપ

તમે કોઈને પૂછો છો: ‘કેમ છો?’ સામેથી વળતો ઘા આવે છે: ‘મજામાં, તમે કેમ છો?’ તમે કહો છો: ‘બસ, આનંદ.’ આ સંવાદ નથી, માનસિક લકવો છે. આને અંગ્રેજીમાં ‘હાઉ આર યુ લૂપ’ કહે છે. બે માણસો એકબીજા સાથે કંઈ પણ અર્થપૂર્ણ બોલ્યા વગર શબ્દો ફેંકે છે અને આગળ વધી જાય છે. આ એક એવો ઓટોમેટિક વર્તુળાકાર કૂવો છે, જેમાં સાચો વિચાર કે લાગણી ઉતરવા પહેલાં જ દબાઈ જાય છે.

આ સંજ્ઞા કોઈ એક ચોક્કસ મનોવૈજ્ઞાનિકે કયા પુસ્તકમાં ઘડી તે સ્પષ્ટ નથી. આજના વ્યવહારિક કમ્યુનિકેશન સાહિત્યમાંથી આ વિચાર બહાર આવ્યો છે. સભ્યતાના નામે આપણે એક ઢાલ બનાવી લીધી છે. ‘કેમ છો?’ પૂછનારને તમારું બ્લડપ્રેશર કે બેંક બેલેન્સ જાણવામાં લેશમાત્ર રસ નથી હોતો. જવાબ આપનારને પણ પોતાના સાચા સંઘર્ષની વાત કરવી નથી. બંને પક્ષે માત્ર એક રમત રમાય છે, જેમાં વાસ્તવિક સંવાદની શક્યતા દરવાજેથી જ પાછી ફરી જાય છે.

આ લૂપનું સૌથી મોટું નુકસાન એ છે કે તે માણસને એકલો પાડી દે છે. જ્યારે આપણી પાસે બીજાને સાંભળવાની ધીરજ નથી હોતી, ત્યારે આપણે તૈયાર ફોર્મ્યુલા વાપરીએ છીએ. ઓફિસની લિફ્ટમાં, સોસાયટીના નાકે કે લગ્નના રિસેપ્શનમાં આપણે ડઝનબંધ લોકોને મળીએ છીએ, પણ કોઈની સાથે જોડાતા નથી. પ્રશ્ન પૂછવો એ માત્ર એક ઔપચારિક ચેકબોક્સ બની જાય છે. પરિણામે, સંબંધો ઉપરછલ્લા અને પ્લાસ્ટિક જેવા સુકાઈ જાય છે.

આપણું સંયુક્ત કુટુંબ આ લૂપનું ઉત્તમ કારખાનું છે. ધારો કે એક જ ઘરમાં દસ માણસો રહે છે. સવારે ચાના ટેબલ પર જેઠાણી દેરાણીને પૂછશે: ‘કેમ છે તબિયત?’ દેરાણી કહેશે: ‘બસ સરસ, તમારે કેવું છે?’ બંને જાણે છે કે પાછલા ત્રણ દિવસથી ઘરમાં ચૂલા જેવો કકળાટ ચાલે છે. પણ લૂપ એટલી મજબૂત છે કે કોઈ અસલી દર્દ કે અસલી ફરિયાદ બહાર કાઢવાની હિંમત કરતું નથી. એક જ છત નીચે રહેતા લોકો અજાણ્યા મુસાફરોની જેમ પૂર્વગ્રહો છુપાવીને માત્ર ખુશખુશાલ વાતોની આપ-લે કરે છે.

આ ચક્કરમાંથી બહાર નીકળવું હોય તો ગોખેલા જવાબો બંધ કરવા પડે. કોઈ પૂછે કે ‘કેમ છો?’, ત્યારે ‘મજામાં’ બોલવાને બદલે એક પળ અટકીને સાચો જવાબ આપો: ‘આજે માથું ભારે છે’ અથવા ‘એક પ્રોજેક્ટમાં મૂંઝવણ છે.’ કાં તો પૂછવાનું જ બંધ કરો. ઔપચારિકતા એ સંબંધોની સરળતા નથી, એ માણસને સાંભળવાની આળસ છે.

જે પ્રશ્નનો સાચો જવાબ સાંભળવાની તમારી તૈયારી ન હોય, એ પ્રશ્ન પૂછવાનો તમને કોઈ અધિકાર નથી.