હોટ હેન્ડ ભ્રમણા

ક્રિકેટમાં એક બેટ્સમેન સતત ત્રણ બોલમાં ત્રણ ચોગ્ગા મારે એટલે કોમેન્ટેટર તરત બોલે છે કે એનો હાથ ગરમ છે. હવે ચોથો પણ ચોગ્ગો જ આવશે. આ માનસિકતાને મનોવિજ્ઞાનમાં હોટ હેન્ડ કહે છે. માણસ માની લે છે કે જે વ્યક્તિ અત્યારે સતત જીતી રહી છે, તે આગળ પણ જીતતી જ રહેશે. સફળતાની એક હારમાળા રચાય એટલે મગજ તર્ક ગુમાવી બેસે છે અને તેને અજેય માની લે છે.

આ વિચાર ૧૯૮૫માં એમોસ ત્વર્સ્કી, થોમસ ગિલોવિચ અને રોબર્ટ વેલોન નામના સંશોધકોએ બાસ્કેટબોલના ખેલાડીઓ પર કરેલા અભ્યાસમાંથી બહાર લાવ્યો હતો. એમણે હજારો શોટ્સનો હિસાબ માંડ્યો. પરિણામ ચોંકાવનારું હતું. જે ખેલાડીએ છેલ્લો ગોલ કર્યો હોય, તે પછીનો ગોલ કરશે જ એવી કોઈ વધારાની ગેરંટી હોતી નથી. દરેક પ્રયાસ સ્વતંત્ર હોય છે. પણ દર્શકો અને કોચ બંનેને ખેલાડીના 'ફોર્મ'નો વહેમ રહી જાય છે.

આ ભ્રમણાનું નુકસાન મોટું છે. આપણે રેન્ડમ સફળતાને કુશળતા માની લઈએ છીએ. એકવાર દાવ સવળો પડ્યો એટલે માણસ વધુ પડતું જોખમ લેવા માંડે છે. તે પોતાની ક્ષમતાનો અંદાજ ભૂલી જાય છે. બીજા લોકો પણ એના પર આંધળો દાવ લગાવે છે. જ્યારે હારમાળા તૂટે છે ત્યારે પછડાટ એટલી જોરદાર હોય છે કે રિકવરીનો કોઈ રસ્તો બચતો નથી.

ન્યૂ જર્સી કે ટેક્સાસમાં રહેતા આપણા એનઆરઆઈ કાંતિભાઈનો દાખલો લો. અમેરિકામાં એમણે મોટેલના ધંધામાં હાથ અજમાવ્યો અને નસીબજોગે પહેલી બે મોટેલમાં સારો નફો થઈ ગયો. કાંતિભાઈને લાગ્યું કે એમનો હાથ હવે સોનાનો થઈ ગયો છે. એ જ ખુમારીમાં એમણે સગાંવહાલાં પાસેથી વ્યાજે ડૉલર ઉપાડીને એક સાથે ચાર નવી મોટેલો અને ગેસ સ્ટેશન ખરીદી લીધાં. માર્કેટ બદલાયું, વ્યાજના દર વધ્યા અને ત્રીજા વર્ષે આખો કારોબાર દેવામાં ડૂબી ગયો. પહેલી બે સફળતા સમયનો સાથ હતી, એમની અસાધારણ બુદ્ધિ નહીં.

નસીબના સિક્કાને પોતાની આવડત સમજી લેવી એ બરબાદીનું સૌથી પહેલું પગથિયું છે.