વિરામ નિયમ

કોઈ માણસ કે ગ્રાહક તમારી સાથે સંબંધ રાખશે કે નહીં, તે જાણવા માટે લાંબા ગણિતની જરૂર નથી હોતી. માત્ર એક સાદો સવાલ પૂરતો છે: એણે છેલ્લે તમારી સાથે ક્યારે વ્યવહાર કર્યો હતો? જો લાંબા સમયથી સન્નાટો હોય, તો માની લો કે સંબંધ પૂરો થઈ ગયો છે. માર્કેટિંગ અને નિર્ણય વિજ્ઞાનમાં આને હાયેટસ હ્યુરિસ્ટિક કહે છે. જટિલ આંકડાશાસ્ત્ર કરતાં આ સાદો અંગૂઠાનો નિયમ ભવિષ્યની સચોટ આગાહી કરે છે.

જર્મન મનોવૈજ્ઞાનિક ગર્ડ ગિગરેન્ઝર અને ફ્લોરિયન વૉન વાંગેનહાઇમે મોટા બિઝનેસ ડેટા પર સંશોધન કરીને આ વાત સાબિત કરી હતી. કંપનીઓ કરોડો રૂપિયા ખર્ચીને કસ્ટમર ક્યારે ખરીદી કરશે તેના જટિલ અલ્ગોરિધમ બનાવે છે. પણ સંશોધકોએ જોયું કે જો કોઈ ગ્રાહકે અમુક મહિનાઓ સુધી માલ ન ખરીદ્યો હોય, તો એ હવે પાછો નહીં આવે તે માની લેવું સૌથી સસ્તું અને સાચું પડે છે. મગજ પણ આ જ રીતે ઊર્જા બચાવે છે.

આપણે સંબંધોમાં બહુ આશાવાદી હોઈએ છીએ. કોઈ જૂનો મિત્ર અચાનક ફોન ઉપાડવાનું બંધ કરે ત્યારે આપણે બહાના શોધીએ છીએ. પણ વાસ્તવિકતા ક્રૂર છે. સંબંધોમાં આવેલો લાંબો વિરામ એ હકીકતમાં પૂર્ણવિરામની પૂર્વતૈયારી જ હોય છે. જો સંપર્ક તૂટ્યાને ઘણો સમય વીતી ગયો હોય, તો એ પાછો જોડાવાની શક્યતા લગભગ શૂન્ય છે.

આ નિયમ આપણા સંયુક્ત કુટુંબમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે. મોટા ઘરમાંથી છૂટા પડીને સુરત કે મુંબઈ વસેલા કાકાના દીકરા ચંદુભાઈ શરૂઆતમાં દર મહિને ગામડે ફોન કરતા. ધીમે ધીમે એ અંતર બે મહિને, પછી વર્ષે બેસતા વર્ષ પૂરતું સીમિત થઈ ગયું. હવે છેલ્લાં બે વર્ષથી દિવાળીએ પણ એમનો એક મેસેજ સુદ્ધાં આવ્યો નથી. ઘરના વડીલો હજી આશા રાખે છે કે ચંદુભાઈ કામમાં હશે, સમય મળશે એટલે આવશે. પણ વાસ્તવમાં સંબંધ પર વિરામનો નિયમ લાગુ પડી ચૂક્યો છે; સંબંધ કાગળ પર જીવે છે, વ્યવહારમાં મરી ગયો છે.

જે માણસ તમને યાદ કરવા માટે સમય નથી કાઢતો, એણે તમને ભૂલી જવાનો નિર્ણય ક્યારનોય લઈ લીધો હોય છે.