તાત્કાલિક નમ્રતા

નમ્રતા કોઈ કાયમી ચારિત્ર્ય નથી. એ સંબંધ અને ક્ષણ પર નિર્ભર પરિસ્થિતિ છે. મેનેજમેન્ટ વિચારક એડગર શાઇને પોતાની પુસ્તક ‘હમ્બલ ઇન્ક્વાયરી’માં નમ્રતાના ત્રણ પ્રકાર દર્શાવ્યા છે. પહેલી, વડીલો કે ગુરુઓ પ્રત્યે દેખાતી પરંપરાગત નમ્રતા. બીજી, સફળતા મેળવી ચૂકેલા વિદ્વાનો કે ડોક્ટરો સામે આપણી સ્વીકૃત અજ્ઞાનતા. પણ ત્રીજો પ્રકાર સૌથી કટોકટીભર્યો છે: ‘હિયર-એન્ડ-નાઉ હ્યુમિલિટી’ એટલે કે આ ક્ષણની તાત્કાલિક નમ્રતા. આ નમ્રતા ત્યારે જન્મ લે છે જ્યારે તમારે કોઈ એવા માણસ પર નિર્ભર રહેવું પડે જે હોદ્દામાં તમારા કરતાં નાનો છે.

આ કોઈ આધ્યાત્મિક ગુણ નથી, તદ્દન વ્યાવહારિક લાચારી છે. સર્જરી દરમિયાન મુખ્ય સર્જનને ખ્યાલ આવે કે નર્સ વગર દર્દીનું લોહી અટકશે નહીં. એ વખતે સર્જનનો અહંકાર ઓગળી જાય છે. તે ક્ષણે હોદ્દો કામ નથી આવતો, સામી વ્યક્તિની તાત્કાલિક આવડત કામ આવે છે. જે ક્ષણે તમે સ્વીકારો છો કે સામે ઊભેલો પટાવાળો કે ટેકનિશિયન અત્યારે તમારા કરતાં વધુ જાણે છે, ત્યારે આ નમ્રતા જન્મે છે. મોટા ભાગના બોસ આ જ ક્ષણે થાપ ખાઈ જાય છે.

સુરતના હીરા બજારની ગલીઓમાં આ સત્ય રોજ સાબિત થાય છે. ધારો કે મહિધરપુરામાં કરોડો રૂપિયાના હીરાનો વેપાર કરતો એક અનુભવી શેઠ બેઠો છે. એની પાસે મૂડી છે, મોટી ગાડી છે અને પચાસ માણસોનો સ્ટાફ છે. ટેબલ પર એક કાચો, અણઘડ હીરો પડ્યો છે. એ હીરામાંથી પચાસ લાખનો ચમકતો નંગ નીકળશે કે અંદર રહેલી કાળી તિરાડ આખો પથ્થર તોડી નાખશે? આ સવાલનો જવાબ એ અબજોપતિ શેઠ પાસે નથી. એ જવાબ માત્ર ઘંટી પર બેસીને વર્ષોથી પેલ પાડતા એક સામાન્ય રત્નકલાકાર પાસે છે.

શેઠે એ ઘડીએ પોતાનો રોફ બાજુ પર મૂકીને કલાકાર સામે નમવું જ પડે છે. ‘ચંદુભાઈ, આમાં ટાંકો ક્યાં મરાય?’ એ પ્રશ્ન પૂછવો એ જ તાત્કાલિક નમ્રતા છે. જો શેઠ પોતાની મોટાઈ બતાવીને હુકમ ચલાવે, તો પથ્થરનો ભૂકો થઈ જાય. આપણી મુશ્કેલી એ છે કે આપણે હોદ્દાને આવડત માની બેસીએ છીએ. જ્યારે પરિણામ કોઈ બીજાના હાથમાં હોય, ત્યારે અહંકાર પાળવો એ સીધી આત્મહત્યા છે.

સાચો વેપારી એ જ છે જેને ખબર હોય કે કટોકટીની પળે માલિક કરતાં કારીગરનો અનુભવ વધુ કિંમતી હોય છે.