ગોલ્ડીલોક્સ આંચકો

બધું જ બરાબર ચાલતું હોય ત્યારે સૌથી મોટો ભય છુપાયેલો હોય છે. અર્થશાસ્ત્રમાં 'ગોલ્ડીલોક્સ' સ્થિતિ એટલે એવી આબોહવા જ્યાં મોંઘવારી બહુ વધારે નથી અને મંદી પણ નથી. વિકાસદર પણ એકદમ માપસર છે. બધું શાંત, સ્થિર અને આરામદાયક. કોઈ જોખમ નજરે ચડતું નથી. લોકો માનવા લાગે છે કે આ સુવર્ણકાળ ક્યારેય પૂરો નહીં થાય. બરાબર ત્યારે જ આકાશમાંથી વીજળી પડે છે. શાંત સરોવરમાં ત્સુનામી આવે તેને 'ગોલ્ડીલોક્સ શોક' કહે છે. અતિશય આદર્શ પરિસ્થિતિ પોતે જ એક નવા સંકટને જન્મ આપે છે.

આ વિચાર પત્રકાર ગિલિયન ટેટે ઈસવીસન ૨૦૦૮ની વૈશ્વિક આર્થિક કટોકટી વખતે 'ફાઇનાન્સિયલ ટાઇમ્સ'માં લોકપ્રિય બનાવ્યો હતો. જ્યારે બજાર લાંબો સમય સુધી એકદમ સ્થિર રહે છે, ત્યારે બેંકો, કંપનીઓ અને સામાન્ય રોકાણકારો પોતાના રક્ષણાત્મક કવચ ઉતારીને ફેંકી દે છે. સલામતીનો આભાસ માણસને આંધળો બનાવી દે છે. ખરાબ દિવસો આવશે જ નહીં એવા વહેમમાં લોકો એટલું વધુ જોખમ ખેડવા માંડે છે કે નાનકડો ફેરફાર પણ આખી વ્યવસ્થાને હચમચાવી નાખે છે. સ્થિરતા પોતે જ અસ્થિરતાનું કારણ બની જાય છે.

આ વાત માત્ર અર્થતંત્ર પૂરતી મર્યાદિત નથી, પણ મોટા કોર્પોરેટ સામ્રાજ્યોમાં પણ આ જ રીતે કામ કરે છે. કંપનીઓ જ્યારે વર્ષો સુધી એકધાર્યો નફો કરતી હોય ત્યારે તેમના બોર્ડરૂમમાં ઊંઘ આવી જાય છે. ખર્ચ વધી જાય છે, બિનજરૂરી દેવું થઈ જાય છે અને કાર્યક્ષમતા બગડે છે. માલિકો માને છે કે અમારો બ્રાન્ડ દબદબો અમર છે. પછી અચાનક એક સવારે ગ્રાહકોની પસંદ બદલાય છે અથવા કોઈ નાનો સ્પર્ધક ટેકનોલોજી લઈને માર્કેટમાં ત્રાટકે છે. વર્ષોનું સામ્રાજ્ય મહિનાઓમાં ધૂળ ચાટતું થઈ જાય છે.

આપણા ભારતીય ટેલિકોમ ક્ષેત્રને યાદ કરો. બે દાયકા સુધી જૂની કંપનીઓ માટે બધું જ ગોલ્ડીલોક્સ જેવું સુંવાળું હતું. સ્પર્ધા નિયંત્રિત હતી, કૉલના દર ઊંચા હતા અને નફો વગર મહેનતે ગજવામાં આવતો હતો. કોઈને કલ્પના નહોતી કે બધું રાતોરાત બદલાઈ જશે. અચાનક મુકેશ અંબાણીએ સસ્તો ડેટા આપીને મેદાન સાફ કરી નાખ્યું. જે કંપનીઓ પોતાને અજેય માનતી હતી, તેઓ આ આંચકો જીરવી ન શકી અને દેવામાં ડૂબી ગઈ. જેને તમે સ્થિર આકાશ માનો છો, ત્યાં જ વાવાઝોડું આકાર લેતું હોય છે.

જે રસ્તો સૌથી વધુ લીસો લાગે, તેના પર જ સૌથી જોરદાર લપસાય છે.