નજરનો નાચ

બે અજાણી વ્યક્તિઓ રસ્તા પર સામસામે આવે ત્યારે તેમની આંખો શું કરે છે? નજર મળે છે, તરત હટી જાય છે. ફરી મળે છે, ફરી જમીન તરફ ઢળી જાય છે. આ મૌન સંઘર્ષ છે. આ શબ્દ કોઈ જાણીતા મનોવૈજ્ઞાનિક પુસ્તકમાંથી નથી આવ્યો. આધુનિક બોલચાલમાં માનવ વર્તણૂકના એક વિચિત્ર નિયમને ઓળખવા માટે આ શબ્દ વપરાય છે. માણસ પોતાની નજરથી પણ સત્તા અને સુરક્ષાની રમત રમે છે.

આપણી આંખો કેવળ જોવાનું સાધન નથી. તે સિગ્નલ મોકલવાનું ટાવર છે. જ્યારે બે પક્ષ એકબીજા સાથે સહજ નથી હોતા, ત્યારે તેમની નજર એક જગ્યાએ ટકી શકતી નથી. અસહજતા છુપાવવા માટે આંખો આમતેમ ભટકે છે. લિફ્ટમાં અજાણ્યા લોકો ઊભા હોય ત્યારે છત કે મોબાઈલની સ્ક્રીન અચાનક અત્યંત રસપ્રદ બની જાય છે. સતત સામસામે જોવું એ પડકાર છે. સાવ નજર ફેરવી લેવી એ અપમાન છે. આ બે અંતિમો વચ્ચે જે નૃત્ય ચાલે છે, તે જ આ રમત છે.

સંયુક્ત કુટુંબના બેઠકખંડમાં આ રમત પોતાની ચરમસીમા પર જોવા મળે છે. વડીલ બા ખાટલા પર બેઠા હોય. નવી પરણીને આવેલી વહુ અને જેઠાણી વચ્ચે મનદુઃખ ચાલતું હોય. બંને એક જ રૂમમાં છે, ચાના કપ રકાબી વહેંચાય છે. કોઈ ખુલ્લી લડાઈ નથી. પણ વહુ જેઠાણી તરફ સીધું જોતી નથી. જેઠાણી પણ નજર મળતાં જ પોતાની સાડીનો પાલવ સરખો કરવા માંડે છે. અડધી સેકન્ડ માટે આંખો ટકરાય છે અને તરત જ બંને પંખા કે દીવાલની ઘડિયાળ તરફ જોવા લાગે છે.

આ નાચ વાસ્તવમાં તણાવની કબૂલાત છે. શબ્દો શાંત હોય તો પણ આંખોની આ અસ્થિરતા બતાવી દે છે કે વાતાવરણમાં ભાર છે. ઓફિસની મીટિંગ હોય કે કુટુંબનો ડાઇનિંગ ટેબલ, જે માણસ પોતાની નજર સ્થિર રાખી શકતો નથી તે અંદરથી અસલામત છે. સત્ય અને સહજતા હંમેશાં શાંત આંખોમાં વસે છે.

જે વાત હોઠ પરથી કહી શકાતી નથી, તે આંખોની ભાગદોડમાં પકડાઈ જાય છે.