ગિયર મોડેલ

ગાડી ચલાવતા આવડતી હોય તેને ખબર છે કે પહેલા ગિયરમાં ઝડપ નથી મળતી, તાકાત મળે છે. ચોથા કે પાંચમા ગિયરમાં તાકાત ઘટી જાય છે, પણ વેગ પકડાય છે. આ કોઈ તત્વજ્ઞાન નથી, સાદો યાંત્રિક નિયમ છે. વિચારકોએ આ જ વાતને માનવ વ્યવહાર અને સંસ્થાઓ સમજવા માટે ઉઠાવી લીધી. આ વિચારને 'ગિયર મોડેલ' કહેવામાં આવે છે. આ શબ્દ કોઈ એક ખાસ પુસ્તકમાંથી આવ્યો નથી. કોઈ જાણીતા પ્રોફેસરે તેની પેટન્ટ નથી લીધી. પણ જિંદગીના ચક્રો કેવી રીતે ફરે છે તે સમજવા માટે આ સીધું રૂપક છે.

આ મોડેલનો મૂળ સાર એ છે કે મોટી સિસ્ટમમાં એક ચક્ર ફરે એટલે તેની સાથે જોડાયેલું બીજું ચક્ર પણ ફરવું જ પડે. જો નાનું ગિયર ઝડપથી ફરે તો તેની સાથે જોડાયેલું મોટું ગિયર ધીમું ફરે છે, પણ તે વજન વધારે ઊંચકી શકે છે. માણસ ભૂલ ક્યાં કરે છે? તે પરિસ્થિતિ બદલાય ત્યારે ગિયર બદલવાનું ભૂલી જાય છે. ચઢાણ વખતે ટોપ ગિયરમાં ગાડી ખેંચવા જાય તો એન્જિન બંધ પડી જાય. સપાટ રસ્તા પર પહેલા ગિયરમાં દોડાવો તો પેટ્રોલ બળે અને અવાજ થાય. કાર્યક્ષમતા એટલે સાચા સમયે સાચો ગિયર પસંદ કરવાની સૂઝ.

આપણી સરકારી કે ટ્રસ્ટની હોસ્પિટલો આ વાતનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. ઓપરેશન થિયેટરમાં સર્જનનું કામ સૌથી મોટું ગિયર છે. તે શાંતિથી, ધીમેથી અને પૂરી ચોકસાઈથી ચાલે છે. પણ બહાર કેઝ્યુઅલ્ટીમાં બેઠેલા રેસિડન્ટ ડૉક્ટર કે વોર્ડ બોયનું કામ નાનું, ઝડપી ગિયર છે. ત્યાં દર્દીઓને તાત્કાલિક દાખલ કરવાના હોય છે. જો અંદર સર્જન પોતાનો ગિયર બદલીને ઉતાવળ કરવા જાય તો દર્દી મરી જાય. જો બહાર ઈમરજન્સી વાળો સ્ટાફ ધીમા ગિયરમાં ફાઈલો તપાસવા બેસે તો લાઈનમાં ઊભેલો માણસ જીવ ગુમાવે. આખી હોસ્પિટલ ત્યારે જ ચાલે જ્યારે દરેક વિભાગ પોતાના યોગ્ય દાંતા પર ગોઠવાયેલો હોય.

મોટાભાગના લોકો એક જ ગિયરમાં આખી જિંદગી કાપી નાખવા માગે છે. સ્ટાર્ટઅપ શરૂ કરતી વખતે જે ઝનૂન જોઈએ, તે જ ઝનૂન કંપની મોટી થયા પછી પણ રાખશો તો સંસ્થા ભાંગી પડશે. ઘરમાં પણ એ જ નિયમ છે. ઓફિસનો ઝડપી, આક્રમક ગિયર ડાઇનિંગ ટેબલ પર નથી ચાલતો. ત્યાં સ્પીડ ઘટાડીને ધીરજનું ચક્ર જોડવું પડે છે. જે માણસ પોતાનું આંતરિક એન્જિન ક્યારે બદલવું તે જાણતો નથી, તેના દાંતા છેવટે ઘસાઈ જ જાય છે.

ચઢાણ પર ઝડપ નહીં, પકડ કામ લાગે છે; ગિયર બદલવામાં મોડું કરો તો એન્જિન બેસી જાય.