ગેરેજ બેન્ડ ઇફેક્ટ

કોઈ અંડરગ્રાઉન્ડ સંગીતકાર વર્ષો સુધી એક નાનકડા ગેરેજમાં ગિટાર વગાડતો રહે. ત્યાં સુધી તેના જૂના સાથીઓ તેને સાચો કલાકાર માને છે. જેવો એ માણસ કોઈ મોટી કંપની સાથે કરાર કરીને સ્ટેડિયમ શો કરવા લાગે, એટલે પેલા ગેરેજના જૂના ભાઈબંધો મોં મચકોડવા માંડે છે: ‘એણે આત્મા વેચી દીધો, એ હવે વેચાઈ ગયો છે.’ આ માનસિકતાનું નામ છે ‘ગેરેજ બેન્ડ ઇફેક્ટ’. જ્યારે તમારા વર્તુળનો જ કોઈ સાથીદાર મુખ્ય પ્રવાહમાં પહોંચીને મોટી લોકપ્રિયતા કે સફળતા મેળવે, ત્યારે તેને દંભી કે સસ્તો ગણાવીને તિરસ્કારવાની આ આદત છે.

કેનેડિયન પ્રોફેસર ગાડ સાદે પોતાના ૨૦૨૦ના પુસ્તક ધ પેરેસાઇટિક માઇન્ડમાં આ વિચાર સપાટી પર આણ્યો હતો. અકાદમિક જગતમાં અને બૌદ્ધિકોમાં આ રોગ સખત વકરેલો હોય છે. જો કોઈ અધ્યાપક માત્ર ચાર વિદ્વાનો સમજે તેવાં બોરિંગ સંશોધનપત્રો લખે, તો તે બહુ આદરણીય ગણાય. પણ જો એ જ વિષય પર કોઈ સરળ ભાષામાં પુસ્તક લખીને બેસ્ટસેલર બની જાય, તો યુનિવર્સિટીના સાથીઓ તેને હલકી કક્ષાનો પૉપ્યુલરિસ્ટ કહીને ઉતારી પાડે છે. ખરેખર તો આ સિદ્ધાંત પાછળ ઊંડી અદેખાઈ અને પોતાનું અસ્તિત્વ અપ્રસ્તુત થઈ જવાનો ડર છુપાયેલો હોય છે.

આ અસર જીવનના દરેક ખૂણે જોવા મળે છે. જે લોકો સાંકડી ગલીઓમાં જ ખુશ છે, તેમને વિશાળ હાઈવે તરફ જતો સાથીદાર ગદ્દાર લાગે છે. તેઓ માને છે કે સફળતા માત્ર ગુણવત્તા સાથે સમાધાન કરવાથી જ મળે. આ ખોટી ખુમારી છે. તમે તમારા સાંકડા કૂવામાં બીજા બે દેડકાં વચ્ચે શ્રેષ્ઠ છો એનો અર્થ એ નથી કે બહારનો દરિયો ખોટો છે. લોકો ઘણીવાર પોતાની અસમર્થતાને સિદ્ધાંતવાદી હોવાનો મુગટ પહેરાવી દે છે.

આપણા રિયલ એસ્ટેટના ધંધામાં પણ આ જોવા મળે છે. માનો કે અમદાવાદના જૂના વાડજમાં એક સોસાયટી છે. ત્યાં રહેતા બે મિત્રો સાથે મળીને કન્સ્ટ્રક્શનનો નાનો ધંધો શરૂ કરે છે. દસ વર્ષ સુધી બંને બબ્બે માળના સાદા ફ્લેટ કે રો-હાઉસ બાંધે છે. બંને પોતપોતાની જગ્યાએ સુખી છે. અચાનક એક મિત્ર પોતાની વ્યૂહરચના બદલે છે, બહારના રોકાણકારો લાવે છે અને એસ.જી. હાઇવે પર પચાસ માળના વૈભવી ટાવર ઊભા કરવા લાગે છે. આખી સિટીમાં એના હોર્ડિંગ્સ લાગી જાય છે. હવે પેલો જૂનો ભાગીદાર સોસાયટીના નાકે ઊભા રહીને કટાક્ષ કરશે: ‘એ બધું દેખાડો છે, એણે બિલ્ડિંગની ક્વોલિટી બગાડી નાખી છે, સાચું બાંધકામ તો આપણા જેવા જ કરે.’ આ ગેરેજ બેન્ડ ઇફેક્ટનું દેશી ઉદાહરણ છે.

જે લોકો મોટા દરિયામાં તરી શકતા નથી, તેઓ ખાબોચિયાની પવિત્રતાના ભાષણો આપવા માંડે છે.