પાંચમું જોખમ

મોટા સંકટો આવે ત્યારે બધાનું ધ્યાન અણુબોમ્બ, મહામારી, ધરતીકંપ કે આર્થિક મંદી પર હોય છે. આ બધા દેખીતા ભય છે. પણ ખરી હોનારત ક્યાંક શાંત ખૂણામાં રંધાતી હોય છે. લેખક માઈકલ લુઈસે ૨૦૧૮માં આવેલા પોતાના પુસ્તકમાં આ ખ્યાલ મૂક્યો. એમણે જોયું કે અમેરિકી સરકારના મહત્ત્વના વિભાગોમાં ટોચના અફસરોને પૂછવામાં આવ્યું કે સૌથી મોટા ચાર જોખમો કયા? એમણે યુદ્ધ, આતંકવાદ કે કુદરતી આફતો ગણાવી. પણ જ્યારે પાંચમા જોખમની વાત આવી, ત્યારે અસલી સત્ય બહાર આવ્યું: સત્તા પર બેઠેલા માણસોની અજ્ઞાનતા અને અક્ષમતા.

પાંચમું જોખમ એટલે એવું છૂપું સંકટ જે અગાઉથી કોઈ નકશામાં દેખાતું નથી. એ પેદા થાય છે નબળા વહીવટ, બેદરકારી અને સંસ્થા ચલાવનારાઓની નિષ્કાળજીમાંથી. જે મશીનરી રોજિંદી સલામતી સાચવે છે, તેના બોલ્ટ ઢીલા પડી જાય અને કોઈનું ધ્યાન ન જાય. લોકોને લાગે છે કે સિસ્ટમ આપોઆપ ચાલે છે. પણ જ્યારે અણઘડ નેતૃત્વ જટિલ માળખાને સમજી શકતું નથી, ત્યારે પાયામાંથી ઈંટ ખસી જાય છે.

આ વાત સરકારી તંત્રથી લઈને વ્યક્તિગત જીવન સુધી બધે લાગુ પડે છે. ન્યુ જર્સીમાં મોટેલ અને સબવેની ફ્રેન્ચાઈઝીઓ ચલાવતા આપણા પટેલ કે શાહ પરિવારોને જુઓ. પહેલી પેઢીએ લોહીનું પાણી કરીને સત્તાવીસ કલાક મહેનત કરી વ્યવસાય ઊભો કર્યો. છોકરાઓ ભણીગણીને ડિગ્રી લાવ્યા. પછી ધંધો સોંપાયો. મોટેલનો વીમો છે, બજારમાં સ્પર્ધા પણ કાબૂમાં છે. પણ પાંચમું જોખમ કયું? નવી પેઢીને તળિયે બેસીને રજિસ્ટર તપાસવામાં રસ નથી. સ્ટાફ શું ચોરી કરે છે કે બિલ્ડિંગની પાઈપલાઈનમાં ક્યાં સડો બેઠો છે, એ જોવાની ત્રેવડ નથી. બહારથી બધું જાજરમાન લાગે, પણ અંદરથી મેનેજમેન્ટ સડી ગયું હોય.

જ્યાં સુધી અકસ્માત ન થાય ત્યાં સુધી લોકોને લાગે છે કે બધું બરાબર ચાલે છે. ખરી આપત્તિ વાવાઝોડું નથી હોતી; વાવાઝોડા વખતે છાપરું સાચવી રાખે એવા માણસોની ગેરહાજરી એ ખરી આપત્તિ છે. મોટાભાગના સામ્રાજ્યો બહારના હુમલાથી નથી તૂટતા. અંદર બેઠેલા અણસમજુ કારભારીઓની મૂર્ખાઈ જ પૂરતી હોય છે.

મોટા દુશ્મનની જરૂર જ ક્યાં છે? ખુરશી પર બેઠેલો બેદરકાર મેનેજર આખા કિલ્લાને ધૂળ ચાટતો કરવા માટે પૂરતો છે.