અતિ-પ્રતિભાની સમસ્યા

એક ઓરડામાં દસ અસાધારણ બુદ્ધિશાળી માણસો ભેગા કરો. પરિણામ ક્રાંતિ નહીં, પણ અરાજકતા આવશે. સામાન્ય રીતે આપણને શીખવવામાં આવે છે કે વધારે ટેલેન્ટ એટલે વધુ સફળતા. પણ વાસ્તવિકતા સાવ ઊંધી છે. જ્યારે એક જ ટીમમાં જરૂર કરતાં વધારે પ્રતિભાશાળી દિમાગ ભેગા થાય છે, ત્યારે કામ ઓછું થાય છે અને ઘર્ષણ વધે છે. દરેક વ્યક્તિ પોતાની શ્રેષ્ઠતા સાબિત કરવા મથે છે. સહયોગ મરી પરવારે છે અને માત્ર અહંકારનો ટકરાવ બચે છે.

આ ચોક્કસ શબ્દ કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તે વિશે કોઈ સત્તાવાર પુસ્તક કે સિદ્ધાંત મળતો નથી. પણ આ વ્યવહારિક રોગ સદીઓ જૂનો છે. આધુનિક મેનેજમેન્ટની ભાષામાં આ એક જાણીતી મર્યાદા છે. સમસ્યા એ નથી કે કોઈ નબળું છે. સમસ્યા એ છે કે બધા જ નેતા બનવા માગે છે. સામાન્ય માણસો નિયમો માને છે, કામ વહેંચી લે છે. પ્રતિભાશાળી માણસ પોતાના જ બનાવેલા સિદ્ધાંતો સિવાય કોઈની વાત સાંભળવા તૈયાર હોતો નથી.

આ વાત સમજવી કેમ જરૂરી છે? કારણ કે કોઈપણ મહાન કાર્ય વ્યક્તિગત તેજસ્વીતા કરતાં સંકલન પર વધુ ટકેલું હોય છે. હોંશિયાર લોકો પોતાની યોજનાને શ્રેષ્ઠ માને છે. એક નાની વિગત પર કલાકો સુધી ચર્ચા ચાલે છે, પણ સાચું કામ આગળ વધતું નથી. જ્યાં દરેક જણ રથનો ઘોડો બનવાને બદલે સારથિ બનવા માગે, ત્યાં રથ આગળ વધતો નથી, માત્ર કાદવ ઉડાડે છે.

ભારતીય ક્રિકેટમાં આ દ્રશ્ય વારંવાર જોવા મળ્યું છે. કાગળ પર અગિયાર સુપરસ્ટાર ભરેલી ટીમ ઘણી વાર સાધારણ હરીફ સામે પણ વેરવિખેર થઈ જાય છે. દરેક ખેલાડી પોતાની ક્લાસિક રમત બતાવવા જાય છે, પણ ટીમના સાદા લક્ષ્ય માટે બલિદાન આપવા કોઈ તૈયાર નથી હોતું. બીજી તરફ, સાધારણ પણ શિસ્તબદ્ધ ખેલાડીઓની ટીમ કપ જીતી જાય છે. કારણ ચોખ્ખું છે: મેદાન પર અગિયાર દિમાગ કરતાં એક સમાન દિશા વધુ ઉપયોગી સાબિત થાય છે.

અતિશય પ્રતિભા ઘણી વાર સંસ્થા માટે આશીર્વાદ નહીં, પણ આત્મઘાતી બોમ્બ સાબિત થાય છે.