એન્ટ્રોપીનો નિયમ

બ્રહ્માંડનો સૌથી ક્રૂર કાયદો આ છે: વ્યવસ્થા આપમેળે ઊભી થતી નથી, પણ અવ્યવસ્થા આપમેળે ફેલાય છે. તમે નવું મકાન બનાવો અને દસ વર્ષ તાળું મારી દો, તો તે મહેલ નહીં બને, ખંડેર બની જશે. ટેબલ પરથી કાચનો ગ્લાસ નીચે પડે તો તૂટી જાય છે, પણ ટુકડાઓ જાતે જોડાઈને પાછા ટેબલ પર નથી ચડતા. પદાર્થવિજ્ઞાનમાં આને એન્ટ્રોપી કહે છે. કોઈપણ બંધ તંત્રને તેના પોતાના હાલ પર છોડી દો, એટલે તે ક્રમશઃ বিশৃঙ্খলা, સડા અને પતનની દિશામાં જ ગતિ કરશે.

આ વિચાર ઓગણીસમી સદીમાં જર્મન ભૌતિકશાસ્ત્રી રુડોલ્ફ ક્લોસિયસે થર્મોડાયનેમિક્સના બીજા નિયમ તરીકે રજૂ કર્યો હતો. પાછળથી આ વિચાર માત્ર ભૌતિક વિજ્ઞાન પૂરતો સીમિત ન રહ્યો. સમાજશાસ્ત્ર, અર્થશાસ્ત્ર અને રાજકારણના વિચારકોએ જોયું કે માનવ સંસ્થાઓ પણ આ જ કાયદાથી ચાલે છે. વસ્તુઓને સરખી રાખવા માટે બહારથી સતત ઊર્જા ખર્ચવી પડે છે. જો તમે મહેનત કરવાનું બંધ કર્યું, તો પતન એ જ કુદરતનો સ્વાભાવિક રસ્તો છે.

આપણે માનીએ છીએ કે જીવનમાં ભૂલો કરીએ ત્યારે જ નુકસાન થાય છે. આ આપણી મોટી ભ્રમણા છે. તમે કશું જ ન કરો તો પણ પરિસ્થિતિ બગડવાની જ છે. શરીરની કાળજી ન લો તો એ આપોઆપ તંદુરસ્ત નથી રહેતું, માંદું પડે છે. ધંધામાં નવી નવીનતા ન લાવો તો જૂનો વેપાર આપોઆપ ઠપ્પ થઈ જાય છે. સબંધો પણ અનાયાસે ટકતા નથી; ધ્યાન ન આપો એટલે તેમાં કડવાશ અને અંતર ઊભાં થઈ જ જાય છે.

ભારતીય રાજકારણમાં આ નિયમ આંખ સામે જીવંત દેખાય છે. કેન્દ્ર કે રાજ્યમાં કોઈ પક્ષ પ્રચંડ બહુમતી સાથે સત્તામાં આવે ત્યારે શરૂઆતમાં શિસ્તનો ઢોંગ બહુ મજબૂત હોય છે. પણ ચૂંટણી પતી ગયા પછી જેવું નેતૃત્વ ઢીલું પડે, કે તરત પક્ષમાં જૂથબંધી, અંદરોઅંદરની ખેંચતાણ અને ભ્રષ્ટાચાર ઊભરાવા લાગે છે. જૂના જમાનાની મહાન પાર્ટીઓ કોઈ બાહરી દુશ્મનને કારણે નથી તૂટી; એમણે સંગઠનમાં સતત નવી ઊર્જા પૂરવાનું બંધ કરી દીધું એટલે આંતરિક અવ્યવસ્થાએ જ એમને ગળી લીધી. શિસ્ત પ્રયત્ન માગે છે, સડો આપોઆપ આવે છે.

વ્યવસ્થા એ એક સતત લડાઈ છે. જે ક્ષણે તમે હાથ જોડીને બેઠા, એન્ટ્રોપી તમને ખાઈ જશે.