ઊર્જાનો દોરડંચેપ સંઘર્ષ

સંબંધોમાં જ્યારે તણાવ વધે છે ત્યારે માણસ સામા પક્ષને સુધારવા દોડે છે. આ માનસિક ખેંચતાણનું નામ છે 'એનર્જેટિક ટગ્સ-ઓફ-વોર'. ન્યુરોસાયકોલોજિસ્ટ ડૉ. જુલિયા ડીગાંગીએ પોતાના ૨૦૨૩ના પુસ્તક 'એનર્જી રાઇઝિંગ'માં આ ખ્યાલ મૂક્યો. એમની વાત સીધી છે. જ્યારે તમે અંદરથી અસલામતી કે ભય અનુભવો છો, ત્યારે પોતાની લાગણી સંભાળવાને બદલે બીજાને કંટ્રોલ કરવાની કોશિશ કરો છો. તમે દોરડું ખેંચો છો, સામેવાળો પણ એટલા જ જોરથી સામે ખેંચે છે. પરિણામ? બેઉ થાકી જાય છે, પણ કોઈ જીતતું નથી.

આ આખો ખેલ અહંકારનો નથી, આંતરિક બેચેનીનો છે. આપણે માની લઈએ છીએ કે જો સામેની વ્યક્તિ મારી મરજી મુજબ ચાલશે તો મારો ડર મટી જશે. આ ભૂલ છે. બીજાના વર્તન પર હુકમ ચલાવવાની આ માનસિક વૃત્તિ સામા પક્ષમાં બળવો પેદા કરે છે. જેટલું તમે ખેંચશો, એટલો જ પ્રતિરોધ સામેથી મળશે. આ એક એવો મડાગાંઠ છે જ્યાં બંને જણા માત્ર એકબીજાને દોષ દેવામાં શક્તિ વેડફે છે.

આ સ્થિતિમાંથી છૂટવાનો એક જ ઉપાય છે: હાથમાંથી દોરડું છોડી દેવું. જ્યાં સુધી તમે ખેંચવાનું બંધ નહીં કરો, ત્યાં સુધી સામેવાળાનો પ્રતિકાર અટકશે નહીં. નિયંત્રણ છોડવું એ શરણાગતિ નથી, પણ ડહાપણ છે. તમારી ઊર્જા બીજાને બદલવામાં નહીં, તમારી પોતાની અંદર રહેલી અશાંતિ શાંત કરવામાં વાપરો.

આપણી હોસ્પિટલોમાં આ દ્રશ્ય રોજ જોવા મળે છે. વડીલ દર્દીને ડાયાબિટીસ છે અને ઘરમાં દીકરો ચોકીદાર બની જાય છે. ખાંડ ન ખાવા માટે પિતા પર સતત નજર, રોકટોક અને ધાકધમકી. દીકરાને પિતાની તબિયતની ચિંતા છે, પણ એ ચિંતા નિયંત્રણનું વિકૃત સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. પરિણામે, પિતા છાનામાના બહાર જઈને પેંડા ખાઈ આવે છે. દીકરાની પકડ જેટલી સખત, પિતાનો પ્રતિકાર એટલો જ તીવ્ર. ચિંતાના નામે ચાલતી આ લડાઈ દર્દીને વધુ બીમાર કરે છે.

સામેવાળાને બદલવાની જીદ છોડી દો; દોરડું છૂટશે તો જ સંબંધનો શ્વાસ પાછો વળશે.