ઉદ્ભવતી વ્યૂહરચના

કોન્ફરન્સ રૂમમાં બેસીને બનાવેલો પાંચ વર્ષનો પ્લાન કાગળ પર ભવ્ય લાગે છે. પણ વાસ્તવિકતા કાગળ મુજબ ચાલતી નથી. કેનેડિયન મેનેજમેન્ટ વિચારક હેનરી મિન્ટ્ઝબર્ગે ૧૯૭૮માં એક સીધો ભેદ સ્પષ્ટ કર્યો હતો. એક હોય છે 'ઇરાદાપૂર્વકની વ્યુહરચના' અને બીજી હોય છે 'ઉદ્ભવતી વ્યુહરચના'. તમે ઘરમાં બેસીને જે યોજના ઘડો છો તે માત્ર એક ધારણા છે. પણ જ્યારે જમીન પર કામ શરૂ થાય, સંજોગો બદલાય અને અણધાર્યા અવરોધો સામે આવે, ત્યારે જે નવો રસ્તો આપોઆપ આકાર લે છે, તેને ઉદ્ભવતી વ્યુહરચના કહેવાય.

આ કોઈ આકસ્મિક તુક્કો નથી, પણ પરિસ્થિતિ સાથેનો સતત સંવાદ છે. મોટાભાગના નેતાઓ અને આયોજકો પોતાના મૂળ પ્લાનને વળગી રહેવાની જીદમાં ડૂબી મરે છે. તેઓ ભૂલી જાય છે કે અસલી દુનિયા અસ્તવ્યસ્ત છે. મિન્ટ્ઝબર્ગનું કહેવું હતું કે સફળતા પૂર્વયોજિત નકશા કરતાં ચાલુ પ્રવાસ દરમિયાન શીખવાની ક્ષમતા પર વધુ નિર્ભર કરે છે. યોજના બનાવવી સહેલી છે, પણ પ્રતિકૂળતા વચ્ચે જાતને બદલવી અઘરી છે.

આ વાત ભારતીય રમતગમતમાં બહુ સ્પષ્ટ દેખાય છે. બેડમિન્ટનમાં પી. વી. સિંધુ કે સાત્વિક-ચિરાગની જોડી જ્યારે ઓલિમ્પિકના કોર્ટ પર ઊતરે, ત્યારે કોચે ડાયરીમાં લખેલી યોજના દસ મિનિટમાં નકામી સાબિત થઈ શકે છે. સામેવાળો ચીની કે ડેનિશ ખેલાડી એવી લાઇન પકડે જેનો કોઈ વીડિયો એનાલિસિસમાં ઉલ્લેખ નહોતો. આવા સમયે જે ખેલાડી જૂના આયોજનને વળગી રહે છે તે સીધા સેટમાં હારી જાય છે.

વિજેતા એ બને છે જે કોર્ટ પરના દરેક શોટમાંથી શીખે છે. સામેવાળાની નબળાઈ જોઈને રમતમાં ત્વરિત ફેરફાર કરે છે. તે અગાઉથી ગોઠવેલી સ્ક્રિપ્ટ નથી વગાડતો, પણ ક્ષણે ક્ષણે નવી રણનીતિ ઉપજાવી કાઢે છે. યોજના રમતની શરૂઆત માત્ર છે, અંતિમ પરિણામ તો ઉદ્ભવતી સમજણ નક્કી કરે છે.

નકશો ગમે તેટલો મોંઘો હોય, રસ્તો તો જમીન પર પગ મૂક્યા પછી જ પોતાનો અસલી ચહેરો બતાવે છે.