પુરવઠાની સ્થિતિસ્થાપકતા

બજારમાં કોઈ ચીજના ભાવ વધે ત્યારે વેપારી તરત વધુ માલ વેચવા મૂકી શકે ખરો? આ સવાલનો સીધો જવાબ છે પુરવઠાની સ્થિતિસ્થાપકતા. અર્થશાસ્ત્રનો આ પાયાનો નિયમ બતાવે છે કે કિંમતમાં ફેરફાર થાય ત્યારે ઉત્પાદન કેટલી ઝડપે અને કેટલા પ્રમાણમાં બદલાઈ શકે છે. જો ભાવ વધતાં જ ફેક્ટરીઓ રાતોરાત બમણો માલ બજારમાં ઠાલવી શકે, તો પુરવઠો સ્થિતિસ્થાપક ગણાય. જો ભાવ આસમાને પહોંચે છતાં માલનું ઉત્પાદન વધારી ન શકાય, તો તે અસ્થિતિસ્થાપક છે.

આ વિચાર અંગ્રેજ અર્થશાસ્ત્રી આલ્ફ્રેડ માર્શલે અઢારસો નેવુંમાં પોતાના પુસ્તકમાં સ્પષ્ટ કર્યો હતો. વાત સાવ સાદી છે પણ વેપારીઓ વારંવાર ભૂલી જાય છે. નફો કાગળ પર દેખાય એટલે ઉત્પાદન તરત વધી જતું નથી. તમારી પાસે કાચો માલ, કારીગરો, મશીનો અને સમય હોવો જોઈએ. જે ધંધામાં ઉત્પાદન વધારવામાં મહિનાઓ લાગે, ત્યાં માંગ ગમે તેટલી હોય તોય તક હાથમાંથી સરકી જાય છે.

સુરતની કાપડ બજાર અને હીરા ઉદ્યોગ આ વાસ્તવિકતા રોજ જીવે છે. દિવાળી ટાણે અચાનક ચોક્કસ સિન્થેટિક સાડી કે લહેંગાની માંગ ઊછળે છે અને ભાવ ત્રીસ ટકા વધી જાય છે. સુરતના લૂમ્સના માલિકો ત્રણ શિફ્ટમાં કારીગરો રાખીને અઠવાડિયામાં લાખો મીટર કાપડ વધારે પેદા કરી શકે છે. અહીં પુરવઠો સ્થિતિસ્થાપક છે. ભાવ મળ્યો, માલ હાજર થયો.

હવે સુરતના જ નેચરલ હીરાના વેપારીને જુઓ. જો બજારમાં મોટા સાઈઝના શુદ્ધ હીરાના ભાવ બમણા થઈ જાય, તોપણ ખાણમાંથી રાતોરાત વધુ રત્નો નીકળવાના નથી. ન તો એને કટિંગ-પોલિશિંગ કરવા માટે હજારો કુશળ કારીગરો કાલે સવારે પેદા થઈ જવાના છે. અહીં પુરવઠો જડ છે, અસ્થિતિસ્થાપક છે. લાલચ હોય પણ ક્ષમતાની એક દીવાલ આડી આવી જાય છે.

નફો કમાવાની તીવ્ર ભૂખ હોવી પૂરતી નથી, કારખાનાની ઝડપ પણ કુદરત અને કાચા માલની બંધક હોય છે.