દ્વિ-પ્રણાલી માળખું

મગજની અંદર બે અલગ કારભારી બેઠા છે. એક તાત્કાલિક નિર્ણય લે છે, બીજો વિચારવાનો ઢોંગ કરીને આળસ મરોડે છે. આ વિભાજનને મનોવિજ્ઞાનમાં ડ્યુઅલ સિસ્ટમ્સ ફ્રેમવર્ક કહે છે. પ્રથમ પ્રણાલી આપમેળે ચાલે છે—ઝડપી, સહજ અને બિનજરૂરી મહેનત વગર. સામેથી પથ્થર આવે ત્યારે આંખ મીંચાઈ જાય, એ પહેલી પ્રણાલીનું કામ છે. બીજી પ્રણાલી ધીમી છે, શ્રમ માગે છે અને ગણતરીબાજ છે. સત્તર ગુણ્યા ઓગણિસ કરવા બેસો ત્યારે જે કંપાસ મગજમાં ખૂલે છે, તે બીજી પ્રણાલી છે.

આ મોડેલને કીથ સ્ટેનોવિચ અને રિચાર્ડ વેસ્ટે સિસ્ટમ ૧ અને સિસ્ટમ ૨ નામ આપ્યાં હતાં. પછી ડેનિયલ કાહનેમને પોતાના પ્રખ્યાત પુસ્તકમાં આખી દુનિયા સામે તેને ચાવીરૂપ માનસિક સાધન તરીકે મૂક્યું. માનવ ઇતિહાસમાં મોટાભાગની ભૂલો એટલા માટે થાય છે કારણ કે આપણે બીજી પ્રણાલીનો વારો આવે ત્યાં પહેલીને મેદાનમાં ઉતારી દઈએ છીએ. પહેલી પ્રણાલી જિંદગી ચલાવવા માટે જરૂરી છે, પણ જટિલ નિર્ણયો લેવા માટે તે સાવ અંધ છે.

આપણે માનીએ છીએ કે આપણે બહુ તાર્કિક છીએ. હકીકતમાં આપણી બીજી પ્રણાલી અત્યંત આળસુ છે. તે મોટાભાગે પહેલી પ્રણાલીના આવેગો પર માત્ર રબર સ્ટેમ્પ મારવાનું કામ કરે છે. રોકાણ કરતી વખતે, પ્રેમમાં પડતી વખતે કે ઝઘડો કરતી વખતે આપણે તરત ઉશ્કેરાઈ જઈએ છીએ, અને પછી તે મૂર્ખામીને વાજબી ઠેરવવા બીજી પ્રણાલી પાસે ખોટી દલીલો ઘડાવીએ છીએ. મગજ મહેનતથી ડરે છે, એટલે તે સહેલો રસ્તો પકડી લે છે.

ભારતીય ક્રિકેટના મેદાન પર આ નાટક ખુલ્લેઆમ દેખાય છે. ઝડપી બોલર કલાકના ૧૪૫ કિલોમીટરની ઝડપે બોલ ફેંકે ત્યારે બેટ્સમેન પાસે વિચારવાનો સમય નથી હોતો. ત્યાં સિસ્ટમ ૧ કામ કરે છે—વર્ષોની નેટ પ્રેક્ટિસથી કેળવાયેલી સ્નાયુબદ્ધ સ્મૃતિ. પણ મેચની સ્થિતિ જોઈને ફિલ્ડ ગોઠવવી, રનરેટની ગણતરી કરવી કે ટેસ્ટ મેચના પાંચમા દિવસે ક્રીઝ પર ટકી રહેવું, એ બીજી પ્રણાલીનું કામ છે. જ્યારે કોઈ બેટ્સમેન બિનજરૂરી આવેગમાં આવીને ખરાબ શોટ રમી કેચ આપી દે છે, ત્યારે ક્રિકેટ ભાષ્યકારો કહે છે કે 'ટેમ્પરામેન્ટ નબળું હતું'. સાચી વાત એ છે કે તેની પહેલી પ્રણાલીએ બીજીની સલાહ લીધા વગર જ નિર્ણય લઈ લીધો હતો.

ઝડપ હંમેશાં સ્માર્ટ હોતી નથી; મગજ જ્યારે પણ ઉતાવળ કરે ત્યારે સમજી લેવું કે આળસ બોલી રહી છે.