ઉપરથી નીચેનો પ્રભાવ

આપણે માનીએ છીએ કે ઈંટો ભેગી મળીને મકાન બનાવે છે, પણ મકાન બન્યા પછી એ જ મકાન નક્કી કરે છે કે ઈંટોએ ક્યાં અને કેવી રીતે રહેવું. વિજ્ઞાન અને સમાજશાસ્ત્રમાં આને ‘ડાઉનવર્ડ કોઝેશન’ કહે છે. સામાન્ય રીતે નાના ઘટકો ભેગા મળીને એક મોટું તંત્ર રચે છે—આ નીચેથી ઉપર જતી પ્રક્રિયા છે. પણ જ્યારે એ મોટું તંત્ર સજીવન થઈ જાય, ત્યારે તે પાછું ફરીને પોતાના જ મૂળ ઘટકો પર હુકમ ચલાવવા માંડે છે. સમગ્ર વ્યવસ્થા પોતાના જ પાયાના ભાગોનું વર્તન નિયંત્રિત કરે છે.

આ વિચાર અમેરિકન સમાજશાસ્ત્રી અને ફિલસૂફ ડોનાલ્ડ ટી. કેમ્પબેલે ૧૯૭૪માં આપ્યો હતો. તેમણે જીવવિજ્ઞાન અને પ્રણાલી સિદ્ધાંતના સંદર્ભમાં બતાવ્યું કે માનસિક કે સામાજિક સ્તરના નિર્ણયો કેવી રીતે ભૌતિક અને જૈવિક સ્તરની ચીજોને બદલી નાખે છે. એક વિચાર માત્ર મગજના કોષોનું પરિણામ નથી હોતો; એ વિચાર પાછો ફરીને મગજના ન્યુરોન્સનું બંધારણ પણ બદલી શકે છે. આ સિદ્ધાંત સીધો અને સરળ છે: વ્યવસ્થા માત્ર ભાગોનો સરવાળો નથી, વ્યવસ્થા હવે ભાગોની માલિક છે.

આ વાત સમજવી કેમ જરૂરી છે? કારણ કે વ્યક્તિગત સુધારણાના બધા દાવા અહીં આવીને પછડાય છે. માણસ ધારે કે તે પોતાની મરજીથી બદલાઈ જશે, પણ જે સિસ્ટમમાં તે જીવે છે તેનું દબાણ તેને વશ કરી લે છે. ભ્રષ્ટ સરકારી તંત્રમાં ગયેલો પ્રમાણિક અધિકારી થોડા જ વર્ષોમાં એ તંત્ર જેવો થઈ જાય છે. સારો માણસ ખરાબ તંત્રને નથી બદલી શકતો, ખરાબ તંત્ર સારા માણસને પોતાની ઢાંચામાં ઢાળી દે છે. ઉપરનો માહોલ નીચેના વર્તનને ફરજિયાતપણે કંટ્રોલ કરે છે.

અમદાવાદ કે સુરતની કોઈ મોટી હાઉસિંગ સોસાયટી જુઓ. સો સભ્યો ભેગા થઈને એક ‘રેસિડેન્ટ્સ એસોસિએશન’ બનાવે છે. શરૂઆતમાં નિયમો માણસો બનાવે છે. બે વર્ષ પછી એ જ એસોસિએશન એક અમૂર્ત સત્તા બની જાય છે. હવે એ નક્કી કરે છે કે તમે કયા સમયે ફ્લેટમાં કચરો મૂકી શકો, રાત્રે ૧૦ વાગ્યા પછી કોને પ્રવેશી શકાય અને કયો તહેવાર કેવી રીતે ઉજવાય. જે ફ્લેટમાલિકોએ આ સંસ્થાને જન્મ આપ્યો હતો, હવે એ જ માલિકો એ સંસ્થાના બનાવેલા કાયદા સામે હાથ જોડીને ઊભા રહે છે.

તમે સિસ્ટમ બનાવો છો ત્યાં સુધી તમે માલિક છો; સિસ્ટમ બની ગયા પછી તમે માત્ર તેના ગુલામ પૂર્જા છો.