ડબલથિન્ક

મગજમાં બે પરસ્પર વિરોધી વિચારોને એકસાથે સાચા માનવા અને બંનેમાં સંપૂર્ણ શ્રદ્ધા રાખવી—આ માનસિક કળાનું નામ ડબલથિન્ક છે. આ સાદો ઢોંગ કે દંભ નથી. ઢોંગી માણસ જાણે છે કે પોતે જૂઠું બોલે છે. ડબલથિન્કમાં માણસ પોતાના જૂઠને એટલું સાચું માની લે છે કે અંતરાત્માનો અવાજ પણ કાયમ માટે શાંત થઈ જાય છે. વાસ્તવિકતા ગમે તેટલી સ્પષ્ટ હોય, પણ મન પોતાની અનુકૂળતા મુજબ સત્ય અને અસત્ય વચ્ચેનો ભેદ જ ભૂંસી નાખે છે.

આ વિચાર જ્યોર્જ ઓરવેલે પોતાની પ્રખ્યાત નવલકથા ‘નાઇન્ટીન એઇટી-ફોર’ (૧૯૪૯)માં આપ્યો હતો. એ કાલ્પનિક સરમુખત્યારશાહી દુનિયામાં સત્તાનું સૂત્ર હતું: યુદ્ધ એ જ શાંતિ છે, અજ્ઞાન એ જ શક્તિ છે. ઓરવેલ બતાવવા માગતા હતા કે રાજકીય સત્તા કે વિચારધારા માણસની બુદ્ધિને કેવી રીતે બાનમાં લે છે. જ્યારે તંત્ર તમને કહે કે કાળો રંગ સફેદ છે, ત્યારે તમે માત્ર ડરથી હા નથી પાડતા; તમે અંદરથી માનવા પણ લાગો છો કે એ સફેદ જ છે.

શા માટે આ ખતરનાક છે? કારણ કે તે માણસની તાર્કિક ક્ષમતાને લકવાગ્રસ્ત કરી દે છે. ડબલથિન્કનો શિકાર બનેલો માણસ ક્યારેય પોતાની ભૂલ સ્વીકારતો નથી. તે સગવડ મુજબ તર્ક બદલે છે. જ્યારે સત્તા, ધર્મ કે સમાજ પોતાની નિષ્ફળતા છુપાવવા માગે છે, ત્યારે તે સામાન્ય પ્રજા પાસે આ અપેક્ષા રાખે છે: જે જુઓ છો તે ભૂલી જાઓ, અને જે કહેવામાં આવે છે તેને પરમ સત્ય માનો.

આપણા પ્રવાસ અને યાત્રાધામોમાં આ માનસિકતા સ્પષ્ટ દેખાય છે. ધારો કે જગદીશભાઈ હરિદ્વાર કે ઋષિકેશ ગંગા સ્નાન કરવા જાય છે. નદીના ઘાટ પર ઊભા રહીને પ્લાસ્ટિકની બોટલો, ગટરનું ગંદું પાણી અને તરતો કચરો તેઓ પોતાની નરી આંખે જુએ છે. છતાં એ જ ક્ષણે પવિત્ર જળ હાથમાં લઈને બોલે છે કે ગંગાજી પૂર્ણપણે પાવન અને નિર્મળ છે. તેઓ પ્લાસ્ટિકનો કચરો જોઈને બબડે છે, અને બીજી જ સેકન્ડે ફૂલ-પ્રસાદની પ્લાસ્ટિકની થેલી એ જ પાણીમાં પધરાવી દે છે. તેમની નજરમાં ગંદકી પણ સાચી છે અને પવિત્રતા પણ સાચી છે. આ બે વિરોધાભાસો વચ્ચે તેમને કોઈ અસ્વસ્થતા થતી નથી.

જે માણસ પોતાના જ અસત્યને પવિત્ર માનીને જીવી શકે, તેને જગાડવાની તાકાત ખુદ ઈશ્વર પાસે પણ નથી.