અંતર મોડેલ

કોઈપણ સમસ્યાને સમજવા માટે તમારી અને સમસ્યા વચ્ચે કેટલું અંતર છે, તે સૌથી મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. આ અંતર મોડેલ છે. જ્યારે તમે કોઈ ઘટનાની સાવ નજીક હોવ છો ત્યારે તમારી પાસે વિગતો અને લાગણીઓનો ઢગલો હોય છે, પણ મોટું ચિત્ર ગાયબ થઈ જાય છે. જ્યારે તમે ઘણા દૂર જતા રહો છો ત્યારે નકશો ચોખ્ખો દેખાય છે, પણ જમીનની ધૂળ અને વાસ્તવિકતા દેખાતી બંધ થાય છે. અંતર માત્ર કિલોમીટરનું નથી હોતું. સમયનું અંતર, સત્તાનું અંતર અને લાગણીનું અંતર પણ તમારા નિર્ણયોની ધાર બદલી નાખે છે.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાન અને મેનેજમેન્ટ વિચારણામાં વારંવાર ચર્ચાયો છે. કોઈ ચોક્કસ પુસ્તકના લેખકે આ શબ્દ પેટન્ટ કરાવ્યો નથી, પણ મનની કાર્યપદ્ધતિનું આ સનાતન સત્ય છે. સવાલ એ છે કે નિર્ણય લેતી વખતે તમે કયા અંતરે ઊભા છો? વધુ પડતી નિકટતા તમને આંધળા બનાવે છે, અને વધુ પડતું અંતર તમને સંવેદનહીન બનાવે છે. ડહાપણ આ બંને વચ્ચેનો સેતુ શોધવામાં છે.

આ વાત સમજવી હોય તો કોઈ મોટી સરકારી કે ખાનગી હોસ્પિટલના આઈસીયુ વોર્ડમાં જાઓ. પલંગ પર પડેલા દર્દીનો દીકરો રડતો હોય છે. તે અંદરથી ભાંગી પડ્યો છે, કારણ કે તેનું અંતર શૂન્ય છે. તે લાગણીના વમળમાં છે એટલે યોગ્ય તબીબી નિર્ણય લઈ શકતો નથી. સામે ઊભેલો સિનિયર સર્જન ધબકારા અને રિપોર્ટ જોયા પછી શાંતિથી કહે છે કે વેન્ટિલેટર ક્યારે હટાવવું. સર્જન નિર્દય નથી. તેણે વ્યાવસાયિક અંતર જાળવ્યું છે. જો એ પણ દીકરાની જેમ ધ્રૂજવા માંડે, તો ઓપરેશન થિયેટરમાં દર્દી બચી ન શકે.

પણ આ સિક્કાની બીજી બાજુ પણ છે. એ જ હોસ્પિટલના વાતાનુકૂલિત બોર્ડરૂમમાં બેઠેલા મેનેજમેન્ટના લોકો દર્દીને માણસ નહીં, ખાલી ‘બેડ નંબર ૨૪’ તરીકે જુએ છે. ત્યાં અંતર એટલું વધી ગયું છે કે માનવતા જ મરી પરવારી છે. અતિશય નિકટતા પક્ષપાત અને ભય પેદા કરે છે. અતિશય અંતર અહંકાર અને બેદરકારી સર્જે છે. સાચો નિર્ણય હંમેશાં એ જગ્યાએથી લેવાય છે જ્યાં આંખ સ્પષ્ટ જોઈ શકે અને કાન દર્દ સાંભળી શકે.

નજીક જઈને દર્દ સમજો અને દૂર ખસીને ઇલાજ કરો; અંતર સંભાળતાં આવડે તેને જ નિર્ણય લેતાં આવડે છે.