શાસ્ત્રાર્થ પદ્ધતિ

કોઈ પણ દલીલમાં સામી વ્યક્તિને હરાવવી એ સહેલું છે. પણ સત્ય શોધવું અઘરું છે. યુરોપની મધ્યકાલીન યુનિવર્સિટીઓમાં જ્ઞાન ચકાસવા માટે એક ખાસ રીત વિકસી હતી, જેને 'ડિસ્પ્યુટેશન' કહેતા. આ માત્ર રસ્તા પર થતી બોલાચાલી નહોતી. આ એક અત્યંત કડક, નિયમબદ્ધ વાદવિવાદ હતો. એનો એક જ પાયાનો નિયમ હતો: જો તમારે સામા પક્ષની દલીલ ખોટી સાબિત કરવી હોય, તો પહેલાં તમારે એ દલીલને સામેવાળા કરતાં પણ વધુ સચોટ રીતે રજૂ કરી બતાવવી પડે. જ્યાં સુધી તમે વિરોધીના વિચારને ઊંડાણથી સમજતા નથી, ત્યાં સુધી તમને તેનો છેદ ઉડાડવાનો કોઈ હક નથી.

આ વિચાર થોમસ એક્વિનાસ જેવા મધ્યકાલીન ચિંતકોના સમયમાં ખૂબ ખીલ્યો. પાછળથી પશ્ચિમના શિક્ષણમાંથી આ ઔપચારિક પદ્ધતિ ધીમે ધીમે ઓસરી ગઈ, પણ તેનો હાર્દ અમર રહ્યો. આપણા દેશમાં આ જ પરંપરા સદીઓ જૂની હતી, જેને આપણે 'શાસ્ત્રાર્થ' કહેતા. આજના જમાનામાં લોકો સામા માણસને સાંભળતા નથી, માત્ર પોતાનો વારો આવે તેની રાહ જુએ છે. જ્યારે ડિસ્પ્યુટેશનમાં સાંભળવું એ શરત છે, વિવેક એ હથિયાર છે અને તર્ક એ કસોટી છે.

ભારતના ઇતિહાસમાં આ પદ્ધતિનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ આઠમી સદીમાં આદિ શંકરાચાર્ય અને મંડન મિશ્ર વચ્ચે થયેલો ઐતિહાસિક શાસ્ત્રાર્થ છે. મહિષ્મતી નગરીમાં દિવસો સુધી ચર્ચા ચાલી હતી. કોઈ અવાજ મોટો કરીને જીતવાનું નહોતું. મંડન મિશ્રના પત્ની ઉભય ભારતી પોતે નિર્ણાયક બન્યાં હતાં. બંને પંડિતોએ એકબીજાના સિદ્ધાંતોનું શબ્દશઃ પૃથક્કરણ કર્યું. શંકરાચાર્ય જીત્યા કારણ કે તેમણે પૂર્વપક્ષની એકેએક દલીલને પૂરા આદર સાથે સમજીને પછી જ તેનું ખંડન કર્યું હતું. આ જીત કોઈ રાજકીય કાવતરું નહોતી, બૌદ્ધિક પ્રામાણિકતા હતી.

આજના ભારતમાં આપણે આ કળા સાવ ભૂલી ગયા છીએ. ટીવી સ્ટુડિયોમાં ચાર જણા સામસામે ભસે છે અને સંસદમાં કાગળો ઊડે છે. ડિસ્પ્યુટેશન આપણને શીખવે છે કે જો તમારી પાસે નક્કર તર્ક હોય, તો તમારે ગળું ફાડવાની જરૂર પડતી નથી. સામા પક્ષની દલીલને તોડી પાડતાં પહેલાં એને પોતાના મગજમાં જીવંત કરવી પડે છે. જે માણસ વિરોધીના પક્ષને બરાબર સમજ્યા વગર બોલે છે, તે વાદ નથી કરતો, કેવળ અહંકારનો તમાશો કરે છે.

જે માણસ સામા પક્ષની દલીલ સમજી શકતો નથી, તેને પોતાની દલીલ સાચી માનવાનો પણ કોઈ અધિકાર નથી.